ABD'nin 12 Eylül belgeleri ortaya çıktı: 'Askeri liderleri iyi tanıyoruz'

12 Eylül 1980 askeri darbesi sırasında ABD'nin Ankara Büyükelçisi olan James Spain'in gizli yazışmaları ortaya çıktı. BBC Türkçe'nin elde ettiği belgelerde Spain'in darbeden birkaç saat sonra ABD'ye gönderdiği diplomatik notta askeri lideri iyi tanıdıklarını ve Türkiye'nin gerek dış politika gerekse de savunma politikalarının değişeceği yönünde endişe yaratacak bir neden olmadığını söylüyor.

GÜNCEL, 12 Eylül 2018 Çarşamba, 12:11
ABD'nin 12 Eylül belgeleri ortaya çıktı: 'Askeri liderleri iyi tanıyoruz'

BBC Türkçe, 2011 yılında Bilgi Edinme Yasası kapsamında yapılan bir başvuru üzerine gizliliği kaldırılan ABD Dışişleri Bakanlığı belgelerine ulaştı. İlk kez kamuoyuna açıklanan bu belgeleri bugün, yarın ve Cuma olmak üzere üç gün boyunca haber dizisi halinde yayınlayacağız. BBC Türkçe'nin ulaştığı, arasında 12 Eylül 1980 ile 5 Kasım 1980 tarihleri arasında ABD'nin Ankara, İstanbul ve İzmir'deki diplomatik temsilciliklerinden Washington'daki Dışişleri Bakanlığı ile diğer ülkelerdeki temsilciliklerine gönderilmiş 10 adet yazışma yer alıyor.

İlk kez kamuoyuyla paylaşılan bu yazışmalardan biri gizlilik sıralamasında en yüksek ikinci derece olan "Gizli" ibaresini; yedi tanesi üçüncü gizlilik derecesi olan "Özel" ibaresini taşıyor. İki yazışma da kamuya açık bilgiler taşıdığı için "Tasnif Dışı" olarak sınıflandırılıyor. Yazışmaların ilkinin tarihi 12 Eylül 1980 günü. Darbeden kısa bir süre sonra yazıldığı anlaşılan ve dönemin Ankara Büyükelçisi Spain imzasını taşıyan bu yazışma, "Gizli" ibaresine sahip. Dışişleri Bakanlığı'nın bu belgeyi paylaşmadan önce bazı kısımlarını çıkarttığı görülüyor.

belge-bbc

"ÖNEMLİ OLAN BİZİM TUTUMUMUZ"

"Ordunun (yönetime) el koymasının ardından ABD-Türkiye ilişkileri" başlıklı yazışmada Spain, darbenin hemen ertesinde şu değerlendirmeleri yapıyor: "Mevcut askeri liderlerin tamamını iyi tanıyoruz ve özellikle de NATO üyeliği başta olmak üzere Türkiye'nin güvenlik ya da dış politikasında değişim yaşanacağı yönünde bir endişe taşımamıza da gerek yok. Buradaki esas mesele, bu çıkarları etkin ve hızlı bir şekilde yeniden tesis edilen demokratik ortamda da korumak olacak. Ancak bunun olmayacağına inanmak için de herhangi bir neden bulunmuyor. Bu ilk günlerde daha da önemli olan ise bizim kamuoyu önündeki tutumumuz. ABD devleti adına konuşan sözcülere, durumu yakından takip ettiklerini söylemelerini ve yorumlarını Türkiye'nin NATO üyeliği gibi dış politika yaklaşımlarında herhangi bir değişim görmeyi beklemedikleri yönündeki ifadelerle sınırlı tutmalarını öneriyoruz".

Büyükelçi Spain'in kaleme aldığı yazışmanın askeri liderlerle ilgili değerlendirmeleri içeren paragrafının başlangıç kısmının ise belgelerin gizliliği kaldırılmadan önce ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından metinden çıkartıldığı görülüyor.

"LATİN AMERİKA CUNTA DARBESİ DEĞİL"

Spain'in darbe günü gönderdiği yazıda, Türkiye'de ordunun yönetime el koymasının diğer birçok demokratik ülkenin aksine "daha köklü ve daha kabul edilir" bir durum olduğu ifade ediliyor.

Yazışmada, "Kısacası, bu bir Latin Amerika cunta darbesi değil... El koymayla ilgili yapılan açıklamada da ifade edildiği gibi terör ve kamu düzeni alanında yaşanan son gelişmeler, her ne kadar gönülsüz de olsa Türk ordusu üzerinde harekete geçme baskısı yarattı" ifadeleri kullanılıyor ve şu değerlendirmeler yapılıyor. Belgede, "Hükümetlerle değil, devletlerle ilişki kurma temeline dayanan olağan politikamıza uygun olarak, bu durumda (askeri yönetimi) tanıma gibi bir sorunun ortaya çıkmadığını düşünüyorum. Bunun ötesinde, mevcut durumla ilgili ABD'nin iki önemli ulusal çıkarı söz konusu. Bunlardan ilki Türkiye'nin uzun vadede demokratik bir ülke olarak korunması. Diğeri de savunma ve ekonomik işbirliği anlaşmasının uygulanmaya devam etmesi de dahil olmak üzere güvenlik alanındaki ilişkilerimizin sürmesi" ifadesi kullanıldı.

"DEMİREL, ECEVİT, ERBAKAN İÇİN BEKLEMEK İSTİYORUM"

ABD Büyükelçisi, gerek Milli Güvenlik Konseyi'nin (MGK) oluşumunu ve yayımladığı bildirileri gerekse de darbenin hukuki temelini inceledikten sonra daha detaylı bir yorum yapabilecek hale geleceklerini belirterek, 12 Eylül 1980 tarihli yazışmada, "Demokrasinin en hızlı ve mümkün olan en eksiksiz şekilde yeniden tesisinin sağlanması için çalışmalar yürüteceğiz. Ve yeni devlet yöneticilerini gereksiz yere küstürmediğimiz ve aşağılamadığımız sürece bu amacımızı gizlemeye de gerek görmüyoruz. (Örneğin; Demirel, Ecevit, Erbakan ve muhtemelen Türkeş'in gözaltına alınmaları konusunda tutumumuzun ne olması gerektiğine dair tavsiyede bulunmadan önce birkaç gün beklemek istiyorum)" ifadesi kullanıldı.

12-eylul-de-ne-oldu_16_9_1536729331

Dönemin Başbakanı ve Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel, ana muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi'nin Genel Başkanı Bülent Ecevit ve azınlık hükümetine dışarıdan destek veren Milli Selamet Partisi'nin lideri Necmettin Erbakan, darbe gecesi gözaltına alındı. Demirel ve Ecevit eşleriyle birlikte Hamzaköy'e; Erbakan ise Uzunada'ya götürüldü. Bu yazışmanın yapıldığı sırada ise azınlık hükümetine dışarıdan destek veren Milliyetçi Hareket Partisi'nin (MHP) Genel Başkan Alparslan Türkeş ise aranıyordu. Darbe gecesi evinde bulunamadığı için gözaltına alınamayan Türkeş, 14 Eylül Pazar günü Ankara'da teslim oldu ve Uzunada'ya götürüldü.

Fotoğraf: BBC Türkçe

ABD'nin diplomatik yazışmalarında, 12 Eylül darbesinin ardından Evren'in açıklamaları, MGK bildirilerini ve ulusal basında yer alan haberlerin yakından takip edildiği ve buradan derlenen bilgilerin, kendi kaynaklarından elde ettikleriyle harmanlanarak not halinde gönderildiği anlaşılıyor. ABD'nin Ankara Büyükelçiliği, Evren'in 16 Eylül 1980'de düzenlediği basın toplantısındaki açıklamalarının İngilizce tam metnini diplomatik yazışmalar arasında gönderdiği görülüyor. Bu yazışma, gizlilik derecesi "Tasnif Dışı" olan iki belgeden birisi.

"DİNİ GÖREVLERİNİ YERİNE GETİRENLERİN LAİKLİĞE İNANÇLARI İLGİNÇ"

Bu basın toplantısından birkaç gün sonra da Ankara'da görevli diplomatlardan Daniel Newberry tarafından kaleme alınan "Türk ordusunun (yönetime) el koyması - Geçmiş ve Beklentiler" başlıklı yazışmayla gelinen duruma dair kapsamlı bir değerlendirme yapıyor. Newberry'nin 20 maddeden oluşan değerlendirmesinde darbe öncesi Türkiye'deki durum, Evren'in açıklamaları ve MGK bildirilerinin ayrıntıları, ordunun dünya görüşü, dış politikaya yönelik beklentiler, ekonomi politikaları, eğitim reformu, siyasal sistemde beklenen değişiklikler ve demokrasiye geri dönüş konuları ele alınıyor.

Bu yazışmada da ağırlığın Spain'in de darbe sabahı gönderdiği notta vurguladığı üç konu olan ekonomik reform süreci, dış politikada devamlılık ve demokrasiye verildiği görülüyor. Newberry de değerlendirmesinde darbenin hayata geçirilmesi kararında bu iki olayın önem taşıdığını belirterek, Evren ve diğer komutanların Türkiye'deki mezhepsel ve ideolojik farklılıkların dış güçler tarafından kullanılmasından kaygı duyduklarını aktarıyor. Yazışmalarda, "Evren her ne kadar doğrudan Sovyetler Birliği, Afganistan veya İran ile Libya'da İslami uyanıştan bahsetmemiş olsa da, kendisinin ve diğer komutanların dış güçler tarafından yönetilen ya da dışarıdan ilham alan ideolojik grupların, devletin demokratik ve laik temellerini tehlikeli düzeyde zayıflattığına inandığını açık bir şekilde dile getirdi. Bazı askeri liderlerin dini görevlerini yerine getiren kişiler olduğu söylenirken, Kemalizm'in en güçlü ilkelerinden biri olan laik bir siyasal sisteme inançlarının tam olması da ilginç bir nokta" ifadesi kullanılıyor.

SİYASET
AK Parti'den YSK'ya ek dilekçe
AK Parti, İstanbul seçiminin iptali için YSK'ya, KHK ile kamu hizmetinden çıkarılan seçmenlerin b...
ASAYİŞ
Bursa-Ankara yolunda tır kazası! Trafik kilitlendi
Bursa-Ankara yolunda kontrolden çıkan su yüklü tırın kanala düşmesi sonucu meydana gelen kaza ned...
GÜNCEL
Bakan Akar: Bu menfur saldırılar bizleri yıldırmayacak
Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, "Bitme noktasına gelen terör örgütü, Berat Kandilinde ü...
GÜNCEL
Bursa'da yüz binlerce yerel tohum el değiştirdi!
Nilüfer Belediyesi'nin düzenlediği "5. Tohum Takas Şenliği"nde yüz binlerce yerel tohum, Türkiye'...
SİYASET
'Gaziantep de Bursa gibi mağdur!' İki büyükşehirin başkanları düğmeye bastı
Merkezi bütçeye yoğun katkı sağlamalarına rağmen Ankara'dan beklediği desteği alamayan Bursa ve G...
ASAYİŞ
Bursa'da yeni muhtara bıçaklı saldırı! Durumu ağır...
Bursa'nın Karacabey ilçesi Emirsultan Mahallesi'ne muhtar Sinan Çolak, tartıştığı genç tarafından...
Bursa'da FETÖ'nün TSK yapılanmasına operasyon!
Gemlik'te meslek lisesi yıkılıyor...
Nilüfer'de görkemli açılış... Gösteriler büyük ilgiyle izlendi
Bursa'da yüz binlerce yerel tohum el değiştirdi!

En Çok Okunan Haberler

Bursa'da yüzlerce vatandaş sokakta kaldı! Bi...

Bursa'nın Mollaarap Mahallesi'nde meydana gelen heye...

Bursalılar dikkat! Cumartesi günü 3 metro is...

Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından Bursaray'ın y...

On Numara'yı Bursa'da 8 kişi bilmişti! İşin ...

Pazartesi günü yapılan On Numara çekilişinde büyük i...

Bursa'da araçlarda tanzim satış dönemi... 65...

TOFAŞ CEO'su Cengiz Eroldu, müşterinin daha ulaşılab...

AK Partili Akbaşoğlu'dan çay simit hesabı: '...

AK Parti Grup Başkanvekili Muhammet Emin Akbaşoğlu, ...

Bursa'da ölüm durakta yakalamıştı! 'Allah ay...

Bursa'da, eşiyle sinemaya gittikten sonra evlerine d...

Çay-simit hesabıyla büyük tepki çekmişti! AK...

5 kişilik bir ailenin günde 3 öğün çay- simit tükett...

Korkunç kaza... Bursa'nın tanınmış siyasetçi...

Bursa'nın Orhaneli ilçesinde, yağış sebebi...

Kılıçdaroğlu'ndan Bursa için dikkat çeken aç...

Ekrem İmamoğlu'nun mazbatasını almasının ardından aç...

On Numara'yı Bursa'da 8 kişi bildi: 'Bu nası...

Milli Piyango'nun düzenlediği On Numara'nın dün akşa...

Bursa'da çok acı anlar... Düğün dönüşü hayat...

Bursa'da düğünden dönerken meydana gelen kazada haya...

Şeytanın bile aklına gelmez! 10 liraların bi...

Mersin'de küçük miktardaki gerçek paraların belirli ...

Ramazan Bayramı tatilinin kaç gün olacağı be...

Vatandaşlar tarafından merak edilen 'Ramazan Bayramı...

Meteoroloji'den uyarı geldi! Bursa'da sıcakl...

Türkiye'nin, Balkanlar üzerinden gelecek soğuk hava ...

Bursa'daki feci kazada acı bilanço! Ölü sayı...

Bursa'nın Orhaneli ilçesi Nalınlar Kavşağı'nda meyda...