ABD'nin 12 Eylül belgeleri ortaya çıktı: 'Askeri liderleri iyi tanıyoruz'

12 Eylül 1980 askeri darbesi sırasında ABD'nin Ankara Büyükelçisi olan James Spain'in gizli yazışmaları ortaya çıktı. BBC Türkçe'nin elde ettiği belgelerde Spain'in darbeden birkaç saat sonra ABD'ye gönderdiği diplomatik notta askeri lideri iyi tanıdıklarını ve Türkiye'nin gerek dış politika gerekse de savunma politikalarının değişeceği yönünde endişe yaratacak bir neden olmadığını söylüyor.

GÜNCEL, 12 Eylül 2018 Çarşamba, 12:11
ABD'nin 12 Eylül belgeleri ortaya çıktı: 'Askeri liderleri iyi tanıyoruz'

BBC Türkçe, 2011 yılında Bilgi Edinme Yasası kapsamında yapılan bir başvuru üzerine gizliliği kaldırılan ABD Dışişleri Bakanlığı belgelerine ulaştı. İlk kez kamuoyuna açıklanan bu belgeleri bugün, yarın ve Cuma olmak üzere üç gün boyunca haber dizisi halinde yayınlayacağız. BBC Türkçe'nin ulaştığı, arasında 12 Eylül 1980 ile 5 Kasım 1980 tarihleri arasında ABD'nin Ankara, İstanbul ve İzmir'deki diplomatik temsilciliklerinden Washington'daki Dışişleri Bakanlığı ile diğer ülkelerdeki temsilciliklerine gönderilmiş 10 adet yazışma yer alıyor.

İlk kez kamuoyuyla paylaşılan bu yazışmalardan biri gizlilik sıralamasında en yüksek ikinci derece olan "Gizli" ibaresini; yedi tanesi üçüncü gizlilik derecesi olan "Özel" ibaresini taşıyor. İki yazışma da kamuya açık bilgiler taşıdığı için "Tasnif Dışı" olarak sınıflandırılıyor. Yazışmaların ilkinin tarihi 12 Eylül 1980 günü. Darbeden kısa bir süre sonra yazıldığı anlaşılan ve dönemin Ankara Büyükelçisi Spain imzasını taşıyan bu yazışma, "Gizli" ibaresine sahip. Dışişleri Bakanlığı'nın bu belgeyi paylaşmadan önce bazı kısımlarını çıkarttığı görülüyor.

belge-bbc

"ÖNEMLİ OLAN BİZİM TUTUMUMUZ"

"Ordunun (yönetime) el koymasının ardından ABD-Türkiye ilişkileri" başlıklı yazışmada Spain, darbenin hemen ertesinde şu değerlendirmeleri yapıyor: "Mevcut askeri liderlerin tamamını iyi tanıyoruz ve özellikle de NATO üyeliği başta olmak üzere Türkiye'nin güvenlik ya da dış politikasında değişim yaşanacağı yönünde bir endişe taşımamıza da gerek yok. Buradaki esas mesele, bu çıkarları etkin ve hızlı bir şekilde yeniden tesis edilen demokratik ortamda da korumak olacak. Ancak bunun olmayacağına inanmak için de herhangi bir neden bulunmuyor. Bu ilk günlerde daha da önemli olan ise bizim kamuoyu önündeki tutumumuz. ABD devleti adına konuşan sözcülere, durumu yakından takip ettiklerini söylemelerini ve yorumlarını Türkiye'nin NATO üyeliği gibi dış politika yaklaşımlarında herhangi bir değişim görmeyi beklemedikleri yönündeki ifadelerle sınırlı tutmalarını öneriyoruz".

Büyükelçi Spain'in kaleme aldığı yazışmanın askeri liderlerle ilgili değerlendirmeleri içeren paragrafının başlangıç kısmının ise belgelerin gizliliği kaldırılmadan önce ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından metinden çıkartıldığı görülüyor.

"LATİN AMERİKA CUNTA DARBESİ DEĞİL"

Spain'in darbe günü gönderdiği yazıda, Türkiye'de ordunun yönetime el koymasının diğer birçok demokratik ülkenin aksine "daha köklü ve daha kabul edilir" bir durum olduğu ifade ediliyor.

Yazışmada, "Kısacası, bu bir Latin Amerika cunta darbesi değil... El koymayla ilgili yapılan açıklamada da ifade edildiği gibi terör ve kamu düzeni alanında yaşanan son gelişmeler, her ne kadar gönülsüz de olsa Türk ordusu üzerinde harekete geçme baskısı yarattı" ifadeleri kullanılıyor ve şu değerlendirmeler yapılıyor. Belgede, "Hükümetlerle değil, devletlerle ilişki kurma temeline dayanan olağan politikamıza uygun olarak, bu durumda (askeri yönetimi) tanıma gibi bir sorunun ortaya çıkmadığını düşünüyorum. Bunun ötesinde, mevcut durumla ilgili ABD'nin iki önemli ulusal çıkarı söz konusu. Bunlardan ilki Türkiye'nin uzun vadede demokratik bir ülke olarak korunması. Diğeri de savunma ve ekonomik işbirliği anlaşmasının uygulanmaya devam etmesi de dahil olmak üzere güvenlik alanındaki ilişkilerimizin sürmesi" ifadesi kullanıldı.

"DEMİREL, ECEVİT, ERBAKAN İÇİN BEKLEMEK İSTİYORUM"

ABD Büyükelçisi, gerek Milli Güvenlik Konseyi'nin (MGK) oluşumunu ve yayımladığı bildirileri gerekse de darbenin hukuki temelini inceledikten sonra daha detaylı bir yorum yapabilecek hale geleceklerini belirterek, 12 Eylül 1980 tarihli yazışmada, "Demokrasinin en hızlı ve mümkün olan en eksiksiz şekilde yeniden tesisinin sağlanması için çalışmalar yürüteceğiz. Ve yeni devlet yöneticilerini gereksiz yere küstürmediğimiz ve aşağılamadığımız sürece bu amacımızı gizlemeye de gerek görmüyoruz. (Örneğin; Demirel, Ecevit, Erbakan ve muhtemelen Türkeş'in gözaltına alınmaları konusunda tutumumuzun ne olması gerektiğine dair tavsiyede bulunmadan önce birkaç gün beklemek istiyorum)" ifadesi kullanıldı.

12-eylul-de-ne-oldu_16_9_1536729331

Dönemin Başbakanı ve Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel, ana muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi'nin Genel Başkanı Bülent Ecevit ve azınlık hükümetine dışarıdan destek veren Milli Selamet Partisi'nin lideri Necmettin Erbakan, darbe gecesi gözaltına alındı. Demirel ve Ecevit eşleriyle birlikte Hamzaköy'e; Erbakan ise Uzunada'ya götürüldü. Bu yazışmanın yapıldığı sırada ise azınlık hükümetine dışarıdan destek veren Milliyetçi Hareket Partisi'nin (MHP) Genel Başkan Alparslan Türkeş ise aranıyordu. Darbe gecesi evinde bulunamadığı için gözaltına alınamayan Türkeş, 14 Eylül Pazar günü Ankara'da teslim oldu ve Uzunada'ya götürüldü.

Fotoğraf: BBC Türkçe

ABD'nin diplomatik yazışmalarında, 12 Eylül darbesinin ardından Evren'in açıklamaları, MGK bildirilerini ve ulusal basında yer alan haberlerin yakından takip edildiği ve buradan derlenen bilgilerin, kendi kaynaklarından elde ettikleriyle harmanlanarak not halinde gönderildiği anlaşılıyor. ABD'nin Ankara Büyükelçiliği, Evren'in 16 Eylül 1980'de düzenlediği basın toplantısındaki açıklamalarının İngilizce tam metnini diplomatik yazışmalar arasında gönderdiği görülüyor. Bu yazışma, gizlilik derecesi "Tasnif Dışı" olan iki belgeden birisi.

"DİNİ GÖREVLERİNİ YERİNE GETİRENLERİN LAİKLİĞE İNANÇLARI İLGİNÇ"

Bu basın toplantısından birkaç gün sonra da Ankara'da görevli diplomatlardan Daniel Newberry tarafından kaleme alınan "Türk ordusunun (yönetime) el koyması - Geçmiş ve Beklentiler" başlıklı yazışmayla gelinen duruma dair kapsamlı bir değerlendirme yapıyor. Newberry'nin 20 maddeden oluşan değerlendirmesinde darbe öncesi Türkiye'deki durum, Evren'in açıklamaları ve MGK bildirilerinin ayrıntıları, ordunun dünya görüşü, dış politikaya yönelik beklentiler, ekonomi politikaları, eğitim reformu, siyasal sistemde beklenen değişiklikler ve demokrasiye geri dönüş konuları ele alınıyor.

Bu yazışmada da ağırlığın Spain'in de darbe sabahı gönderdiği notta vurguladığı üç konu olan ekonomik reform süreci, dış politikada devamlılık ve demokrasiye verildiği görülüyor. Newberry de değerlendirmesinde darbenin hayata geçirilmesi kararında bu iki olayın önem taşıdığını belirterek, Evren ve diğer komutanların Türkiye'deki mezhepsel ve ideolojik farklılıkların dış güçler tarafından kullanılmasından kaygı duyduklarını aktarıyor. Yazışmalarda, "Evren her ne kadar doğrudan Sovyetler Birliği, Afganistan veya İran ile Libya'da İslami uyanıştan bahsetmemiş olsa da, kendisinin ve diğer komutanların dış güçler tarafından yönetilen ya da dışarıdan ilham alan ideolojik grupların, devletin demokratik ve laik temellerini tehlikeli düzeyde zayıflattığına inandığını açık bir şekilde dile getirdi. Bazı askeri liderlerin dini görevlerini yerine getiren kişiler olduğu söylenirken, Kemalizm'in en güçlü ilkelerinden biri olan laik bir siyasal sisteme inançlarının tam olması da ilginç bir nokta" ifadesi kullanılıyor.

GÜNCEL
HABER
HABER
KÜLTÜR-SANAT
Nilüfer Kent Tiyatrosu'nda dünden bugüne... 'Popüler işler yaptık ama popülist olmadık'
Nilüfer Belediyesi Tiyatro Müdürü Meral Kaya ve Tiyatro Koordinatörü Emre Feza Soysal'la gerçekle...
ASAYİŞ
Bursa'da 10 kişi hastanelik oldu! 3'ünün durumu ağır
Bursa'nın İnegöl ilçesinde ormandan topladıkları mantarı yiyen 10 kişi hastanelik oldu. Üç kişini...
ASAYİŞ
Bursa'da bin polisle şafak operasyonu! Kapılar koçbașlarıyla kırıldı
Bursa'nın Gemlik ilçesinde bin polisle yapılan şafak operasyonunda belirlenen adreslerin kapıları...
GÜNCEL
Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan ABD'nin ekonomik yaptırım tehdidiyle ilgili açıklama!
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Barış Pınarı Harekatı'na ilişkin açıklamalarda bulundu. Cumhu...
GÜNCEL
Bursa polisi göz açtırmıyor! 10 günde çok sayıda gözaltı...
Bursa'nın İnegöl ilçesinde polisin ani yol uygulamalarında 10 günde çok sayıda silah ve yüksek mi...
Çukur hayranlarına kötü haber!
Türkiye Gazeteciler Konfederasyonu'ndan gazetecilere saldırıya kınama!
ABD'li oyuncu Robert Forster hayatını kaybetti
Bursaspor'dan Frutti Extra ile sponsorluk anlaşması!

En Çok Okunan Haberler

Korkutan deprem! Bursa da sallandı!

AFAD'dan yapılan açıklamaya göre saat 19.52'de merke...

Sucuk diye domuz eti yedirmişler! Bakanlık f...

Tarım ve Orman Bakanlığı taklit, tağşiş yapan firmal...

Bursa'da yürekleri ağza getiren dakikalar! H...

Bursa'nın İnegöl İlçesinde halk otobüsünde rahatsızl...

Yüz nakliyle hayatı değişen Bursalı Recep Se...

Türkiye'nin 5'inci yüz naklini olan Recep Sert, Bile...

Bursa'da 'Altınlarımı bulun' diye dakikalarc...

Bursa'da kuyumcu dükkanına girip 75 bin liralık altı...

Bursa'ya şehit ateşi düştü!

Hakkari'nin Çukurca ilçesinde meydana gelen trafik k...

Bursa'da aşırı hız... Kafasına bariyer sapla...

Bursa'da aşırı hızlı olduğu iddia edilen araç, yol ...

Bursalılar, evinizin altından fay geçip geçm...

Jeoloji Mühendisleri Odası Güney Marmara Şube Başkan...

Acısı Bursa'ya düştü! Anne ile 4 yaşındaki o...

Sakarya'nın Pamukova ilçesinde şoförünün hakimiyetin...

Bursa'da 15 yaşındaki çocuk kendisini döven ...

Bursa'da 15 yaşındaki çocuk şiddet gördüğü gerekçesi...

Bursa'da yanan evini söndürmek isteyen genç ...

Bursa'nın İznik ilçesindeki köyde yaşayan anne ve kı...

Bursalı kahramanı yeni şehit gibi paylaştıla...

Afrin'de 2018'de şehit olan Bursalı Uzman Çavuş Tane...

Bursa'da iki otomobil çarpıştı! Bir çift hay...

Bursa'nın Harmancık ilçesinde iki otomobilin çarpışm...

Barış Pınarı Harekatı'ndan kahreden haberler...

Barış Pınarı Harekatı'nın başladığı günden itibaren ...

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Bursa programı iptal!

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Bursa programı, yoğun günde...