Yeni bir elbise mi?

Bay Diplomat 14 Mayıs 2018 Pazartesi, 06:10

             Parlamenter sistemle yönetilen bir ülke neden başkanlık sistemine geçmeye ihtiyaç duyar?

            Bu sorunun "iyi gerekçeler" ve "kötü gerekçeler" olarak iki yanıtı var.

            "İyi olanı zayıf koalisyonlarla yönetilen, hükümetlerin sık sık değiştiği ülkelerde görülmesi. Bu ülkeler istikrarlı bir yönetime kavuşmak için başkanlığa geçerler.

            "Kötü olanı ise yürütmenin parlamentoya hesap vermek istemediği ülkelerde gözükür."

            Günümüzde 50 ülke [1]Başkanlık Sistemi ile 20 ülke [2]Yarı Başkanlık Sistemi ile yönetilmektedir.

            Başkanlık sisteminin nasıl bir yönetim şekli olduğunu Dana D. Nelson 2008 yılında yayınladığı kitabında [3] özetliyor.

            "Başkanlık sisteminde vatandaşlar başkana ibadet edeceğinden, sivil katılım zayıflar."

            Başkanlık sisteminin artıları

            Başkanlık sistemi, başkanın direkt olarak seçmenler tarafından seçilmesi ve bu nedenle direkt olarak halka karşı sorumlu olması göz önüne alındığında, genel olarak demokratik bir sistem olarak kabul edilmektedir.

            Başkanlık sisteminde bakanlar, başkan tarafından atandığından, başkanın bakanlar üzerinde etkin bir kontrol mekanizması hâkimdir.

            Bakanları kendisi atadığından, bakanların tümü, görevlerini yerine getirirken yaptıkları her faaliyetten ve gösterdikleri performanstan başkana karşı sorumludurlar.

            Başkanlık sistemi, kararların ve hükümet politikalarının hızla alınması ve uygulanmasına imkân sağlar.

            Bunun nedeni, tek karar organının başkan olması ve karar verme öncesinde uzun danışma süreçlerine gerek olmamasıdır.

            Başkanlık sisteminin özelliklerinden biri, görev süresinin belirli olmasıdır.

            Görev süresinin dolması sonrasında seçmenler başka bir adayı seçebilir veya mevcut başkana bir dönem daha iktidarda kalma şansı verebilir.

            Bu özellik nedeniyle başkan olmak isteyenler sabırla kendi sıralarının gelmesini beklemek ve seçime katılmak zorundadırlar.

            Başkanlık sistemi bu nedenle hükümetin istikrarını sağlamaktadır.

            Başkanlık sisteminde uygulama makamında sadece tek bir kişi bulunmaktadır, beslenmesi gereken sadece tek bir kişidir.

            Parlamenter sistemde ise uygulama makamında beslenmesi gereken birden fazla kişi bulunmaktadır. Bu da başkanlık sistemini daha ucuz yapmaktadır.

            Başkanlık sisteminde sorumluluğun kimde olduğunu belirlemek çok kolaydır.

            Görevlerden ve ihmallerden tek bir adam sorumlu tutulabilir.

            Aslında, örneğin Afrika'da başkan, kendi suçu olmasa dahi yanlış giden her şeyden sorumlu tutulmaktadır.

            Başkanlık sisteminin eksileri

            Başkanlık sisteminin diktatörlüğe dönüşme eğilimi vardır!

            Böyle bir durumda vatandaşların hakları kısıtlanabilir, politik rakiplerin görüşleri bastırılabilir ve onların kişisel özgürlükleri ellerinden alınabilir.

            Başkanlık sisteminde bazen, saf olarak ulusal meselelerle, tamamen partizan meseleleri ayırt etmek zordur.

            Bunun nedeni aynı insanın hem iktidardaki partiyi hem de ülkenin liderliğini temsil ediyor olmasıdır.

            Başkanlık sisteminde yürütme sabit bir dönemde iktidarı elinde tutmaktadır.

            Buradaki olumsuzluk, halkın politikalarını beğenmemesi durumunda, görev periyodunu tamamlayana kadar başkanı görevinden uzaklaştıramamasıdır.

            Parlamenter sistemde ise parlamento, güvensizlik oylaması ile başbakanı görevden uzaklaştırabilir.

            Başkanlık sisteminde başkan sadece halka karşı sorumludur.

            Yasama organı üyelerinin çoğunluğunun, başkanın partisinden farklı bir partiye ait olması durumunda, yürütme tarafından önerilen politikalara karşı koyabilirler.

            Yürütme, yönetici adaylarının parlamento tarafından incelenmesi ve onaylanmasını talep ettiğinde, başkan tarafından önerilen adaylar parlamento tarafından kabul edilmeyebilirler.

            Öte yandan başkan da parlamentodan yasalaşmak üzere gönderilen bütçe önerilerini reddedebilir. Bu durum bir tıkanıklığa neden olabilir.

            Başkan ve arkadaşlarının iktidarda kalış süreleri sabit olduğundan, temel görevlerini yerine getirmek yerine dikkatlerini bir sonraki seçimi kazanmaya odaklayabilirler.

            Başkanın partisinin de önceliğini, halkın problemlerini çözmek yerine iktidarda kalmaya yönlendirmesi başkanlık sisteminde kaçınılmazdır.

            Artısı ile eksisi ile günahı ile sevabı ile ortaya koyduğumuz başkanlık sisteminin uygulandığı ülkelerde yaşayanların sosyoekonomik görünümlerinde değişiklik oluyor mu?

            Bunu da Birleşmiş Milletler'in verilerine göre değerlendirmek gerekiyor.

            Birleşmiş Milletler'in verileri, en gelişmiş 10 ülkeden 9'u parlamenter sistemle, en az gelişmiş 10 ülkeden 6'sı başkanlık, 4'ü ise yarı başkanlık ile yönetildiğini vurgulamaktadır.

            Başkanlık sistemi, Birleşik Devletler'in ve Güney Kore'nin dışında hiçbir ülkenin kalkınmasını sağlamamış.

            BM verilerinden hareketle dünyada parlamenter sistemden başkanlığa geçiş yapmış 8 ülkenin (7 Afrika ülkesi ve Afganistan) hiçbiri ekonomik gelişmişlik elde edememiş.

            Bu ülkelerin 2015 yılı verilerine göre ortalama kişi başı yıllık geliri 1.150 ABD Doları, başka bir anlatım ile bu ülkelerde yaşayan kişilerin ortalama aylık gelirleri 395 TL'dir..

            Türkiye Cumhuriyeti, 3 kere zorunlu (1960, 1971 ve 1980 askeri darbeler), 4 kere de aba altından soba gösterilerek üzerinden çıkartmak zorunda kaldığı parlamenter sistem markalı elbisesi vücuduna tam oturmamışken, bu kez başkanlık sistemi markalı elbisesi bedenini saracak mıdır?

            Başkanlık sistemine örnek olarak gösterilen Birleşik Devletler'de, Başkan Trump göreve başladığı gün atadığı görevlilerden aralarında Dışişleri Bakanı'nın da bulunduğu 38'inin işine son vermiş, yerlerine yenlerini atamıştır.

            Davul da tokmak da bende.

            İstediğim an davulumu boynuma asar, istediğim gibi de çalarım.

            Kimse karışamaz mantığı, Birleşik Devletler için geçerli olabilir.

            Başkanlık sistemi ile yönetilen Güney Kore'nin 11. devlet başkanı Park Gun-hye'nin yargı kararıyla görevden alındığı ve yargı önüne çıkartıldığı da unutulmamalıdır.

            Göz ardı edilmemesi gereken diğer özellik ise gelir dağılımının görece adaletli olduğu ve refahın tüm topluma görece dengeli biçimde dağıtıldığı ülkeler ağırlıklı olarak parlamenter sistem ile yönetilmektedir.

------------------------

[1]Afganistan, ABD, Angola, Arjantin, Azerbaycan, Belarus, Benin, Bolivya, Brezilya, Burundi, Dominik Cumhuriyeti., Endonezya, Ermenistan, Ekvator, El Salvador, Filipinler, Fildişi Sahili, Gambiya, Gana, Guatemala, Güney Kore, Haiti, Honduras, İran, Kazakistan, Kenya, Güney Kıbrıs, Kolombiya, Kosta Rika, Liberya, Malavi, Meksika, Nikaragua, Nijerya, Panama, Paraguay, Peru, Seyşeller, Sierra, Leone, Sri, Lanka, Sudan, Surinam, Şili, Tanzanya, Türkmenistan, Uganda, Uruguay, Venezuela, Zambiya, Zimbabve.

[2] Burkina Faso, Cezayir, Cibuti, Finlandiya, Fransa, Gürcistan, Kongo C., Mısır, Namibya, Portekiz, Romanya, Rusya, Senegal, Sri Lanka, Suriye, Tacikistan, Tayvan, Tunus, Ukrayna.

[3] Dana Nelson, Badfor Democracy: How the Presidency Undermines the Power of the People, Minnesota: University of Minnesota Press, 2008. s. 248