4857 sayılı İş Kanunu'nda 'Ara Dinlenme'

Yalçın KUBAT 25 Şubat 2019 Pazartesi, 06:00

Ara dinlenme 4857 sayılı İş Kanunu'nun 68. Maddesinde düzenlenmiştir. Anılan madde hükmünde ara dinlenme süresi, günlük çalışma süresine göre kademeli bir biçimde düzenlenmiştir. Buna göre dört saat veya daha kısa süreli günlük çalışmalarda ara dinlenme süresi en az on beş dakika olarak kullandırılması, dört saatten fazla ve yedi buçuk saatten az çalışmalar için en az yarım saat ara dinlenme kullandırılması ve yedi buçuk saati aşan çalışmalar için ise en az bir saat ara dinlendirme verilmesi gerekmektedir. Ancak kanunla belirlenmiş olan bu süreler (15 dakika, yarım saat ve 1 saat) alt limit olarak belirlenmiş olup işveren tarafından bu süreler yukarıya çekilebilir. İş akitleri ya da toplu iş sözleşmeleri ile yasal saatlerin üzerindeki saatler ara dinlenmesi olarak kararlaştırılarak imza altına alınabilir.

Uygulamada günlük yedi buçuk saatlik çalışma süresinin çok fazla aşıldığı günlük çalışma sürelerine de rastlanılmaktadır. İş Kanunu'nun 63. maddesi ile ilgili yönetmelik hükümlerine göre günlük çalışma süresinin on bir saati aşamayacağından, 68. maddede belirtilmiş olan yedi buçuk saati aşan çalışmalar için en az bir saat ara dinlenme verilmesi, günlük on bir saate kadar olan çalışmalar için de bir saat ara dinlenmesinin kabul edilmesi hukukun genel ilkelerine uygun düşecektir. Diğer bir deyişle günde on bir saate kadar olan (on bir saat dâhil) çalışmalar için ara dinlenme süresi en az bir saat, on bir saati aşan çalışmalar için ise ara dinlenme süresinin en az bir buçuk saat olarak verilmesi uygun olacaktır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 05.06.2017 (Esas No:2017/5302, Karar No: 2017/9751) tarihli kararında da özetle; ... İşçiye verilen ara dinlenme süresi konusunda taraflar arasında uyuşmazlık bulunduğu, ara dinlenmenin 4857 sayılı İş Kanunu'nun 68. maddesinde düzenlendiği, anılan madde hükümlerinde dört saat veya daha kısa süreli günlük çalışmalarda ara dinlenmesinin en az on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saatten az çalışmalar için ara dinlenmesinin yarım saat ve günlük yedi buçuk saati aşan çalışmalar için ise en az bir saat ara dinlenmesi verilmesi gerektiği, uygulamada yedi buçuk saati aşan çalışma sürelerinin de olabildiği ve İş Kanunu'nun 63. maddesinin belirlediği yedi buçuk saati aşan çalışmalar yönünden en az bir saat ara dinlenme süresinin, günlük en çok on bir saate kadar olan çalışmalar ile ilgili olduğunun kabul edilmesi gerektiği, on bir saatten fazla çalışmalarda ise ara dinlenmesinin en az bir buçuk saat olarak verilmesi gerektiği şeklinde belirtilerek karara bağlanmıştır.

Yukarıda belirtmiş olduğumuz (15 dk, yarım saat, bir saat) dinlenme süreleri en az olup aralıksız bir biçimde kullandırılması gerekmektedir. Ancak bu süreler, iklim mevsim, o yerdeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmeler ile aralı olarak kullandırılabilir. Yine Yargıtay'ın çeşitli kararlarında; ara dinlenme süresinin işe ara dinlenme süresi kadar geç başlama ya da işten erken çıkma şeklinde kullandırılması doğru değildir hükümleri yer almaktadır.

Ara dinlenmelerin, iş yerindeki işçilere aynı veya değişik saatlerde kullandırılması mümkündür. Ara dinlenmeler çalışma süresinden sayılmaz. Örneğin; 08.00'de işe başlayan ve 12.00-12.30'da yemek molası verip tekrar işbaşı yapıp 16.00'da işten çıkan bir işçinin günlük çalışma süresi 8 saat değil 7,5 saat olarak hesap edilecektir. Yine Yargıtay kararlarında "Toplu iş sözleşmesinde ara dinlenmelerin çalışma süresi olarak kabul edileceğine ilişkin bir hüküm konulmuş olsa bile, işçi ara dinlenme süresinde çalıştırılmamış ise bu süre fazla çalışma olarak değerlendirilemez ve zamlı ücret istenemez. Ancak işçi fiilen ara dinlenme süresinde çalıştığını ispat ederse fazla mesaiye hak kazanır." hususları yer almaktadır.

İşçi ara dinlenme süresi içinde iş yerinde bulunmak zorunda mıdır? Tabii ki bu sorunun cevabı hayır olacak. Çünkü ara dinlenme saatlerinde işçi işverenden bağımsızdır. Hatta doktrinde işçi işverenin talimatıyla işinin başında bekletilir ancak iş yaptırılmaz ise bu süre iş süresinden sayılacak olup ücretlendirilmesi gerekecektir. Bu bağlamda işçi ara dinlenme süresini serbestçe kullanabilir, dinlenme süresini iş yeri dışında geçirebilir. Burada dikkat edilmesi gereken husus kanunda öngörülen süre içerisinde (15 dk, yarım saat, bir saat) ara dinlenme sürelerinin kullanılıp, belirlenen bu sürelerin akabinde işbaşı yapılmasıdır.

Mevzuata aykırı bir şekilde ara dinlenme saatlerine uymamak ne gibi sakıncalar doğuracaktır? İşverene bu durumda İş Kanunu'nun 103. maddesinde yer alan idari para cezası uygulanacak, yine ara dinlenme süresinde işçi çalıştığından fazla mesai olgusu gibi bir ilave maliyet yükü işverene yüklenecektir. Ayrıca yine iş saatleri içerisinde ara dinlenme kullandırılmaması halinde iş yerinde meydana gelebilecek bir iş kazası veya ortaya çıkabilecek bir meslek hastalığında sorumluluk işverene yüklenecektir.

Tüm bu anlatılanlar ışığında değerlendirdiğimiz zaman çalışanları mevzuatta yer alan sınırlar dâhilinde dinlendirmek, ara dinlenmeleri kullandırmak sadece işçi lehine olmayıp daha çok işvereni ciddi bir maliyet ve sorumluluktan da kurtararak, verimliliği de yükseltip işverene geri dönüşü daha fazla olacaktır.