Aaa! Aynı ben!

Herkes umutsuzca bir çıkar yol arıyor.

Çalışan da mutsuz, çalışmayan da.

Geleceğe dair iyimser beklenti olmayınca, çareyi kişisel kurtuluşta bulanların sayısı da artıyor.

‘Bana ne ülkeden, dünyadan; ben kendimi kurtarayım, kazanayım, evimi-arabamı alayım, aileme bakayım, gerisi tufan’ anlayışı zirvede.

Buna tepki göstermeye ise hiç kimsenin hakkı yok!

Çünkü böyle bir ekonomide ve siyasi ortamda fazlasını beklemek haksızlık olur.

Tabii psikolojik travma yaşamış toplumlarda, gelecekten haber alma hevesi de vazgeçilmezler arasında.

Haliyle revaçta olan meslekler arasında yazılım, yapay zekâ, robotik kodlama mühendisi, drone pilotu, sentetik biyoloji uzmanı, oyun geliştirici yok; astrolog, falcı, enerji uzmanı var!

***

Instagram’da tarih tarih neler olacağını bildirenlerden geçilmiyor; canlı yayınlara yığılanlar başlarına neler geleceğini not alıyor.

İşin garibi ‘kendi kendisini gerçekleştiren kehanet’ vakası yaşanıyor.

Hatırladığı kadarıyla son paylaşımlarda ülke genelinde yangınlar ve patlamaların artacağı cümlesi yer alıyordu.

Haklı çıkıyor olmaları da ürkütmüyor değil.

Hatta çevremde ‘Acaba haklı çıkmak için gidip kendileri mi yakıp, patlatıyor?’ diye şaka yapanlar da mevcut.

Bir şeyi ne kadar çok tekrar ederseniz, doğru çıkma payı da yükseliyor.

Yani sürekli ‘hasta olacağım’ derseniz zaten bir gün hastalanacak ve doğru bilmiş olacaksınız!

***

Parantez açmakta fayda görüyorum:

Amacım eleştirmek değil, ruh hâlimizi tasvir etmek.

Özellikle burç yorumlarını ilgiyle takip edenlerden biri de benim.

Son zamanlarda Reels videolara artan ilgiden faydalanan sayfalar da burçları kullanıyor.

Bilimsel içeriklerin izlenmesi düşerken, ‘keşfet’te en çok bu videolar yer alıyor.

Dünyada 8 milyar insan yaşıyor ve onları 12 burç içinde kategorize edip, belirli ortak özellikler atfediyoruz.

Mantıklı değil elbette.

Ama burcunun özelliklerini okuyup da “Aaa! Aynı ben” diyenler oldukça fazla.

Peki, nasıl oluyor da okuduğumuz, izlediğimiz tüm bu yorumlar, fallar bize uyumlu çıkıyor?

Forer Barnum Etkisi durumumuzu açıklıyor.

Astrologların isabetli analizleri için kullandıkları yöntem, psikolog Bertram R. Forer tarafından 1940'lı yıllarda fark edildi.

Amerikalı meşhur bir şovmen ve iş insanı olan Phineas Taylor Barnum'un sürekli kullandığı, “Herkese uyan bir şeylerimiz var!” mottosunun, astrolojinin anahtarı olduğunu düşündü.

Yaptığı araştırmalar sonucunda, astrolojik sözde analizlerin insanlara neden uyduğunu göstermeyi başardı.

Aslında insanlara uyan bir şey yoktu, ortaya konan argümanlar o kadar geniş ve kapsayıcıydı ki, zaten kanmaya hazır bireylerin bundan kaçması mümkün değildi.

Günümüzde buna ‘Forer Etkisi’ ya da ‘Barnum Etkisi’ deniyor.

***

Tespiti güçlendirmek adına Forer, sözde analizlerin insanlara nasıl uyduğunu bilimsel bir teste tabi tutmak istedi ve öğrencilerine bir kişilik testi verdi.

Öğrencilerine, her birinin sınavlardan aldıkları puanlara göre hazırladığı ‘eşsiz bir kişilik analizi’ verdiğini söyledi.

Bu analizin, kendilerine ne kadar uyduğunu notlamalarını istedi.

Hâlbuki gerçekte her bir öğrenci birebir aynı analizi almıştı.

Kişiliğe özel olan bir şey yoktu; ancak öğrencilere öyle söylenmişti.

Her bir analizde 13 madde bulunuyordu.

Öğrenciler, 0'dan 5'e kadar olan bir skalada (5, kesinlikle uyuyor idi), kendi analizlerine ortalamada 4.26 puan verdiler!

Sonra öğrencilere her birine aynı kâğıtların verildiği bildirildi.

Üstelik bu 13 madde, bir astroloji kitabından olduğu gibi alınmıştı.

Herkesin bu maddeleri kendine uydurmasının basit bir nedeni vardı:

Kişiye özelmiş gibi gözüküyordu ancak o kadar genel ifadelerdi ki, mutlaka bir şekilde, hayatın bir evresine muhakkak uyuyordu.

Uymuyorsa bile, azıcık doğru olduğu için, ‘yeterince iyi bir tahmin’ olarak değerlendirilmesine yetiyordu.

Hem bu işte yanlış diye bir şey yok; sonuçtan memnun kalmayanlar ‘Aman, zaten gerçek olmadığını biliyoruz’ diyerek avuntu bulabiliyor.

Böylece Forer Barnum Etkisi yaşamaya devam ediyor; en çok astroloji sayfaları takip ediliyor...