Bir çikolatadan fazlası

İyi ile mutluluk arasındaki ilişkiyi konuştuktan sonra şimdi şu soruya odaklanıyoruz:

İnsan mutluluğa hangi yollardan yürüyerek ulaşır?

Aristoteles, Nikomakhos’a Etik adlı eserinde bu soruya üç farklı yaşam biçimi üzerinden cevap verir: Haz yaşamı, siyasal yaşam ve düşünsel yaşam.

***

İlkinden başlayalım: Haz yaşamı.

Haz sözcüğü ilk anda kulağa olumsuz gelebilir. Hazların peşinde koşan birini gördüğümüzde çoğu zaman onu yüzeysel buluruz. Bunun temel nedeni, hazların geçici olduğunu bilmemizdir. Üstelik yazı dizimiz boyunca biz de kalıcı olanın, uzun ömürlü olanın ve mümkünse ebedi olanın peşinden gitmeye çalıştık

Yine de hazzı bütünüyle gözardı etmek mümkün değildir. Çünkü haz ile mutluluk arasında kısa süreli de olsa bir ilişki vardır. Dahası, haz yaşamın kendisi için vazgeçilmez bir öneme sahiptir.

Aslında haz, yaşamı sürdürmemizi sağlayan en temel insani deneyimlerden biridir. Dünyayla kurduğumuz ilişkinin önemli bir kısmı onun üzerinden şekillenir. Sevinir, keyif alır ve yaşamı olumlarız. Haz duyduğumuz anlarda içimizi bir mutluluk hissi de doldurur.

Bu yaşam biçiminde insan mutluluğu hazlarda, keyiflerde ve geçici doyumlarda arar. Her ne kadar kalıcı olmasa da haz, yaşamı anlamlı ve katlanılır kılan önemli bir deneyimdir. Ancak hazzın mutlulukla ilginç bir ilişkisi vardır: Mutluluk verir; fakat arttıkça verdiği mutluluğu azaltır.

Bir çikolata yediğimizde mutlu oluruz. İkincisi de güzeldir. Belki üçüncüsü de... Ama bir noktadan sonra ilk lokmanın verdiği sevinç kaybolur. Aynı tadı yeniden ararız fakat bulamayız. Çünkü ona alışırız. İşte hazların garip tarafı da burada ortaya çıkar: Verdikleri mutluluk kadar, o mutluluğa alışmamızı da sağlarlar.

***

Bir süre sonra başlangıçta mutluluk veren şey sıradanlaşır. Daha büyük hazlar ise yeni beklentiler üretir. İnsan mutluluğu artırmaya çalışırken, ona ulaşabilmek için gereken eşiği sürekli yükseltir.

Bir noktadan sonra artık çikolatayı mutlu olmak için değil, sıradan hissetmek için tüketmeye başlarız. Haz, olağanüstü bir deneyim olmaktan çıkar ve normal hâlimizi korumanın aracına dönüşür.

Hazların ortak özelliği geçici olmalarıdır. Gerçekleşen her arzu, yeni bir arzunun başlangıcına dönüşür. İnsan ulaştığını düşündüğü mutluluğun peşinden yeniden koşmaya başlar. Mutluluk ise her seferinde biraz daha uzaklaşan bir ufuk çizgisine benzer.

Aristoteles tam da bu nedenle burada durmaz. Eğer mutluluk yalnızca haz olsaydı, en mutlu insanların en çok haz alanlar olması gerekirdi. Oysa insan bundan daha fazlasını arar. Bu yüzden filozof bizi ikinci bir kapının önüne getirir: siyasal yaşamın.

***

Daha önce insanın “siyasal bir varlık” olduğunu ve sahip olduğu potansiyelleri ancak polis adı verilen siyasal birliktelik içinde tam anlamıyla gerçekleştirebildiğini konuşmuştuk. Bu nedenle Aristoteles için siyaset yalnızca yönetmek ya da yönetilmek meselesi değildir. Siyaset, insanların birlikte yaşayarak ortak iyiyi aramalarının adıdır.

Üstelik burada söz konusu olan, bugün anladığımız anlamda büyük ve güçlü devletler değildir. Aristoteles’in zihnindeki siyasal birliktelik; insanların birbirini tanıdığı, ortak değerler etrafında buluştuğu ve kendi kendine yetebilen bir topluluktur.

Bugün siyaset denildiğinde çoğu zaman seçimler, partiler, iktidar mücadeleleri, ekonomik güç ya da askerî kapasite akla gelir. Bir devlet ne kadar güçlü ise o kadar başarılı kabul edilir.

Oysa Aristoteles’in kastettiği siyasal yaşam bundan çok daha geniş bir anlam taşır. Adaletin kurulması, erdemlerin geliştirilmesi, dostlukların oluşması ve ortak yaşamın sürdürülmesi de siyasal yaşamın ayrılmaz parçalarıdır. Bu nedenle eğitim de büyük önem taşır. Sokrates’ten başlayıp Platon’da devletin kurucu unsuru hâline gelen eğitim anlayışı, Aristoteles’te de siyasal yaşamın merkezinde yer alır.

Çünkü insan, tek başına yaşayarak yetkinleşebilen bir varlık değildir. Hiç kimse tek başına adil olmayı öğrenemez. Cömertlik paylaşacak birini, cesaret uğruna risk alınacak bir şeyi, dostluk ise başka insanları gerektirir. İnsan ancak insanlar arasında insan olur.

***

Mutluluk da bu nedenle yalnızca iç dünyamızda yaşanan bir duygu değildir. Yaşamımız boyunca ortaya koyduğumuz bir etkinliktir.

Peki bir çikolatanın verdiği mutluluk neden kısa sürerken, dostlukların, erdemlerin ve ortak bir yaşamın içinde ortaya çıkan mutluluk daha kalıcıdır?

Belki de bu sorunun cevabı insanın ne olduğunda saklıdır.

Geçtiğimiz yazıda onun mutluluğu kısaca "ruhun erdeme uygun etkinliği" olarak tanımladığını söylemiştik.

Bu kısa cümlenin içinde Aristoteles'in bütün insan anlayışı gizlidir.

Çünkü burada üç temel kavram karşımıza çıkar: ruh, erdem ve etkinlik.

Aslında devlet üzerine başladığımız yolculuk, fark etmeden insanın kendisine doğru ilerliyor. Çünkü Aristoteles için iyi devlet ile iyi insan arasında derin bir bağ vardır. Bu bağı anlayabilmek için şimdi biraz daha yakından bakmamız gereken üç kavram var:

Ruh nedir?

Erdem nedir?

Ve neden mutluluk bir duygu değil de bir etkinlik olarak tanımlanmaktadır?

Bir sonraki yazıda Aristoteles’in mutluluk anlayışının merkezinde yer alan bu üç kavramı birlikte inceleyeceğiz. Bu kavramlar bizi mutluluğun anlamını araştırırken, insanın ne olduğuna dair daha derin bir sorgulamaya da davet edecek.