Hz. Muhammed - Hakikatin kapısı IV

—Yelda Gecesi: Evet–Hayır Patikasında Rahmet ve Hakikat —

“…Cadde ne çabuk çaldı rüyalarımı. Ben güneşten uzakta bir Yelda gecesiyim. Yine sonbahar oldu; rüzgâr geldi ve heves, gizemli bir bitki gibi kök saldı tenime…”

Anoushirvan Rohani’nin Delyar’ında nameler, derin bir ilahi gibi kalbe siner. Sözler tanıdıktır ama anlam tam kavranmaz; yine de insanın ruhunu ağır bir hüzünle kuşatır. Sara Naeini’nin sesi, Yelda gecesinde bir ağıt gibi yükselir. Tekrarlar… Tekrarlar… Tekrarlar… Zaman, yılın en uzun gecesine yakışır biçimde kendi içine kapanır.

Aralığın son günleri insanı derin bir muhasebeye çağırır. Yaşanmış bir yılın anıları, üç ayların bereketi ve gecenin hüznü aynı anda dokunur ruhumuza. Bu yılın sonu, bizim “evet–hayır patikası” adını verdiğimiz yolculuğun da son durağıdır.

Evet ve hayırla başlayan bu serüven; görmek, duymak ve anlamak ekseninde ilerleyerek ahlâktan etiğe uzandı. Ahlâkı konuştuk, imanı konuştuk; yolun sonunda etik ile hakikat arasındaki bağı tartıştık. Peygamberler, filozoflar ve şairler bu yürüyüşte bize eşlik etti. Ve fark ettik ki başladığımız yere dönmüştük; ama artık aynı insanlar değildik.

Çünkü bu kez, bilgisiyle eyleyen; farkında olarak “evet” ve “hayır” diyebilen bir bilinçle duruyorduk patikanın başında.

Etik belki de tam olarak buradadır: Doğruyu bilmekle yetinmeyip, onu eylemeye cesaret edebilmek.

Erdemi bir bilgi olarak konuştuk. Bu bilgi, bizi doğru eyleme; yani etiğe taşıdı. Yolda değerler ürettik: kimi inançlarımızdan, kimi okuduklarımızdan, kimi yaşantımızdan doğdu. Fark ettik ki bu değerler bilgisi, etiğin temeliydi.

Etik düşüncenin merkezinde varlığın değeri bulunur. Bu, soyut bir evrensellik iddiası değil; insanın değeri görme bilgisine dayanan bir hak anlayışıdır. Etik bilgi, bir norm ezberi değil; varlığı varlık yapan değeri ayırt edebilme bilincidir.

Bu değer bilgisi, bireysel bilinçte kalıp soyut bir sezgi olarak donup kaldığında, tarihsel ve toplumsal dünyada karşılığını bulamaz. Etik, gerçekliğe tutunabilmek için bilincin kendini aşarak ortak yaşama ve kurumsal düzene açılmasını gerektirir. İşte bu aşamada akıl, yalnızca düşünen bir yeti olmaktan çıkar. Kendini gerçekleştirmek isteyen tinin aracı hâline gelir. Akıl, tek başına kaldığında bireysel bir iç ses olarak susar. Tinle birleştiğinde ise tarih yapan, kurum kuran ve dünyada iz bırakan bir güce dönüşür.

Ancak tin, kendini hemen açığa vurmaz; zamanla ve aşama aşama görünür hâle gelir. Hegel bu süreci üç temel düzeyde açıklar.

İlk düzey, bireysel bilinçtir: İnsanın kendi içinde henüz tamamlanmamış hâli. Bu aşamada akıl, kendini arayan bir imkân olarak vardır. İnsan, doğa içindeki varoluşuyla henüz kendine dışsal olanla iç içedir; akıl düşünür, fakat henüz dünyayı kuran bir güç değildir.

İkinci düzeyde toplumsal bilinç ortaya çıkar. Özgürlük, hukukta, toplumda ve devlette somut biçim kazanır. Akıl artık yalnızca düşünen değil; kuran, düzenleyen ve norm koyan bir güçtür. Hegel bu aşamayı, insan eliyle inşa edilmiş bir “ikinci tabiat” olarak adlandırır. Tin, bu düzeyde özgürlüğünü kavramaya başlar. Hegel’e göre özgürlük, ancak devlet aracılığıyla gerçeklik kazanabilir.

Son aşamada ise tin, sanat, din ve felsefe yoluyla kendini açıkça kavrar; mutlak akla yönelir. İnsanlar ve devletler geçicidir; fakat akıl aracılığıyla tarih içinde billurlaşan tin, anlamını koruyarak yoluna devam eder.

İşte bu noktada tin, soyut bir düşünce olmaktan çıkar ve insanın somut hayatına temas eder.

İnsan özelinde bu bilinç bizi insani değere götürür. Bu değerin en önemli unsuru insan haklarıdır. İnsan hakları bir sonuç değil, insanın varlığından doğan bir hak temelidir. İnsan bu haklara doğduğu için değil; insan olduğu için sahiptir. Devletler bu hakları vermez, kültürler bağışlamaz, çoğunluk iradesi geri alamaz. İnsan hakları yalnızca korunur ya da ihlal edilir. Hak kavramı, adaletle belirir.

Rawls, adaleti bireylerden önce kurumlar üzerinden düşünür. Ona göre adalet, iyi niyetten değil, adil yasalar ve adil kurumlardan doğar. Rawls’un evrenselliği akla dayanır; ancak bu akıl, Hegel’in mutlak aklı değildir. Hakikati açıklamaz, birlikte adil yaşamayı mümkün kılar. Herkes için geçerli olabilecek ilkeler, tarafsız akıl yürütmeyle belirlenir.

Bu noktada “cehalet perdesi” belirleyicidir. Bu perde, kim olduğumuzu bilmeden bir toplum inşa etmeyi önerir. Cinsiyetiniz, yaşınız, inancınız, statünüz bilinmeden nasıl bir toplum kurardınız?

İnsanlar, toplumdaki konumlarını bilmeden adalet ilkelerini seçmek zorunda kalsalardı, herkes için adil olanı tercih etmekten başka seçenekleri kalmazdı. Adalet böylece empatiye değil, akla dayanan etik bir zorunluluk hâline gelir.

Ancak adalet ilkeleri ne kadar doğru olursa olsun, onları taşıyacak tarihsel ve kurumsal bir zemin olmadan etik, soyut bir ideal olarak kalmaya mahkûmdur. İnsan yalnızca tek başına değil; bir toplum ve bir devlet içinde yaşar. Bu yüzden adalet sorusu kaçınılmaz olarak devlete uzanır.

Bütün bu düşünsel arayışların ardından, bir hakikat kapısı aralanır. Bu kapı, rahmet olarak üzerimize dökülür. (Devam edecek…)