Mesele İnsan

Kısa bir aranın ardından yeniden merhaba. Yazılarımı takip eden, yeni yazıyı soran okurlarıma gönülden teşekkür ederim. Bundan sonra bu köşe buluşmalarını aksatmamaya, felsefenin zamansız soruları üzerine sizlerle birlikte düşünmeye gayret edeceğim.

Geçen yazımızı, bugünün dünyasını da yakından ilgilendiren bir soruyla bitirmiştik:

İnsan, erdemli ve mutlu bir hayatı her toplumda yaşayabilir mi?

“Mutluluğun Anatomisi” serimizde Aristoteles’e göre mutlu bir yaşamın akıl ve erdemle şekillendiğini konuşmuştuk. Bu düşünce, hayatın eşitsiz şartlarını da hesaba katmamızı gerektiriyor.

Savaşın ve yoksulluğun gölgesinde büyüyen bir çocukla güvenli şartlarda yetişen birinin imkânları bir olabilir mi?

Sürekli hastalıklarla mücadele eden biriyle sağlıklı bir insanın mutluluğa ulaşma şartları aynı mıdır?

Aristoteles bu gerçeği görür. Ona göre mutluluğun özünde erdem vardır; fakat sağlık, dostluk, maddi yeterlilik ve biraz da talih gibi dışsal iyiler hayatın yönünü doğrudan etkiler. İnsan yalnız karakteriyle yaşamaz; bedeni, çevresi ve geçim şartlarıyla birlikte bir hayat kurar.

Bu yüzden siyasal düzen, mutluluğa giden yolu açma veya tıkama gücüne sahiptir.

Aristoteles, Nikomakhos’a Etik’te ele aldığı mutluluk düşüncesini Politika’da ortak hayata taşır. Ona göre polis, insanları yalnızca bir arada tutan bir yapı olmanın ötesinde, iyi yaşamanın imkânını hazırlayan siyasal birliktir. Siyasal birlik güvenlik ve düzen ihtiyacını karşılar; fakat bununla sınırlı kalmaz. Asıl amacı, yurttaşlarına erdemli ve iyi bir hayat sürme imkânı sunmaktır.

Yönetim biçimlerini sınıflandırma çabası Aristoteles’ten önce Platon’da da karşımıza çıkar. Platon, Devlet’te filozof-kral idealini ortaya koymuş ve yönetimlerin zamanla nasıl bozulduğunu anlatmıştır. Devlet Adamı’nda yönetimleri yönetenlerin sayısı ve yasayla ilişkileri üzerinden ele almış, Yasalar’da ise yasaların egemen olduğu daha uygulanabilir bir düzen arayışına yönelmiştir.

Bu arayışın gerisinde, Atina sokaklarında insanları sorularıyla uyandırmaya çalışan ve sonunda baldıran zehrine mahkûm edilen Sokrates vardır. Onun ölümü, Platon’un zihninde adalet ile siyasal düzen arasındaki ilişkinin yeniden düşünülmesini gerektiren büyük bir kırılma yaratmıştır.

Aristoteles, kendisinden önceki bu sorgulama geleneğini gözlem ve karşılaştırmayla geliştirir. Öğrencileriyle birlikte 158 şehir devletinin anayasasını inceleyerek yönetimleri iki temel soruyla değerlendirir:

İktidar kaç kişinin elindedir ve kimin yararı gözetilmektedir?

Aristoteles; monarşi, aristokrasi ve politeiayı ortak yararı gözeten doğru yönetimler olarak tanımlar. Bunlar ortak yarardan uzaklaşıp yönetenlerin çıkarına hizmet etmeye başladığında bozulur. Monarşinin bozulmuş karşılığı tiranlık, aristokrasinin oligarşi, politeianın ise demokrasidir.

Burada Aristoteles’in demokrasi kavramını günümüzdeki anlamından farklı kullandığını unutmamak gerekir. Onun eleştirdiği demokrasi, çoğunluğun ortak yarar yerine yalnız kendi çıkarını gözettiği yönetim biçimidir. Aristoteles, siyasal düzen erdem ve liyakatten uzaklaştığında halkın demagogların etkisine açık hâle gelebileceğini düşünür. Yasaların yerini anlık kararlar ve çoğunluğun çıkarı aldığında yönetim ortak iyiden uzaklaşır.

Bu nedenle onun aradığı düzen ne zengin bir azınlığın ne de yoksul çoğunluğun tek başına hâkim olduğu bir yapıdır. Farklı kesimlerin birbirini dengelediği bir ortak yönetimdir.

Aristoteles’e göre pek çok şehir devleti için uygulanabilir en iyi düzen politeia, yani anayasal yönetimdir. Politeia, demokratik ve oligarşik unsurları dengeleyen karma bir yapıdır. Gücünü ise aşırı zenginlik ile yoksulluğun doğurduğu çatışmaları azaltabilecek geniş bir orta sınıftan alır.

Fakat toplumsal denge kendiliğinden doğmaz.

Aristoteles burada önemli bir kavrama daha dikkat çeker: Serbest zaman. Ona göre insanın hayatı yalnızca çalışmak ve geçimini sağlamakla sınırlı kalamaz. Çalışmanın ötesinde düşünmeye, öğrenmeye, sanata ve ortak hayata ayrılan zaman da iyi yaşamın bir parçasıdır. İnsan kendisine ayırabildiği nitelikli zamanla nasıl yaşayacağını düşünme imkânı bulur.

Bugünün dünyasından baktığımızda orta sınıf ekonomik imkânlarla güçlenir; eğitim, sağlık, sanat ve ortak yaşam imkânlarıyla nitelik kazanır. Bu düşünceyi bugünden geriye doğru düşündüğümüzde, yakın tarihimizde insanı yalnızca üretimin bir parçası olarak görmeyen dikkat çekici örneklerle karşılaşırız. Bunlardan biri, Erken Cumhuriyet döneminde kurulan Gemlik Sunğipek Fabrikası’dır.

Sunğipek; üretim ve istihdamın yanında tiyatro ve sinema salonu, spor alanları, reviri ve sosyal tesisleriyle zamanla ortak bir yaşam merkezine dönüşmüştür. Çalışanlarıyla birlikte Gemlik halkının ekonomik, sosyal ve kültürel hayatına da katkı sunmuştur.

Sunğipek’in asıl değeri, ürettiği ipeğin yanında insanları ortak bir hayat çevresinde buluşturmasında yatıyordu. Bu tür yerleşkeler zamanla fabrikanın sınırlarını aşmış; insanı ve toplumu geliştiren birer eğitim, kültür ve yaşam alanına dönüşmüştür.

Belki de bütün mesele burada başlıyor.

Nasıl insanlar yetiştireceğiz?

Sokrates için Atina sokakları, Platon için Akademia, Aristoteles için Lykeion; insanın soru sorarak, tartışarak ve düşünerek olgunlaştığı yerlerdi. Aradan yüzyıllar geçti, şehirler büyüdü, devletler değişti. Fakat insanın iyi bir hayatı nasıl kuracağı sorusu değişmedi.

İyi bir düzen, kendisini yaşatacak insanı da yetiştirir.

Siyaset, insanın nasıl bir toplumda yaşayacağını sorar. Etik ise o toplumda nasıl iyi bir insan olunacağını araştırır. İkisi birbirinden uzaklaştığında siyaset ortak yarar pusulasını, etik de hayatı dönüştürme gücünü kaybeder.

Yunan şehir devletlerinde filizlenen bu siyasal düşünce, Roma’da Cicero’nun elinde hukuk, adalet ve cumhuriyet düşüncesiyle yeni bir biçim kazanacaktır.

Bu, bir sonraki yazımızın konusu olsun.

Şimdilik Aristoteles’in düşüncesinden hareketle şu ölçüyle bitirelim:

Devletin büyüklüğü sınırlarının genişliğiyle ölçülmez; yurttaşlarına sunduğu iyi hayatın ve yetiştirdiği insanların niteliğiyle ölçülür.

ZAKKUM VE SUNĞİPEK

Yollar hatıralarla çağırdığında,
koyulurum yollara.
Etrafım zakkum çiçekleri;
konuşur benimle,
sallanır yolun rüzgârında.
Rüzgâr geçer, şehir dolaşır içimde.

Motor susar, yol tükenir;
adımlarım gölgelere basar yavaşça.
Bir ruh,
eski ipek tezgâhlarından kalma.
Fabrikanın revir binası hâlâ ayakta;
şifa olur mu içimizde cevapsız sorulara?

Ne tam kıyıya vurur zihnim,
ne de toprak geçmişini unutur.
Tarihle gelgitlerdeyim.

Elimde ince jelatinli bir sigara paketi;
geçmişi laklarız birlikte.
Zaman dumanına sarılır.
Tezgâhın sesi susar;
mekânın sorgusu başlar.

Yalnız duran o bankla arkadaş olurum,
denizin hemen kıyısında.
Dökülen yapraklarla konuşurum;
ikna edebilirsem onları,
götürürler beni kıvrımlı yola.

Oradan inerim deniz kabuklarına;
hiçbirine basmadan yürürüm.
Ancak öyle varırım
kumsaldaki incir ağacına.

Gemlik…
Bir esinti, bir soluk;
bir yanı Gemilik,
bir yanı Harmanlık.

Şimdi an,
sonsuzluğun kıyısında.
Körfez sarar beni;
iki mavinin arasında
bir nefes.

Sunğipek…
Zeytin dalları uzanmış
betonun çatlaklarına;
doğa, geri alıyor hafızasını sabırla.

Belki bir gün yeniden karışır kente,
onarılmış hafızasıyla.

Karşımda yine bir zakkum.
Sunğipek burada;
ben onda.
Aynı toprağın sessizliğinde,
yan yana.

Sunğipek,
zakkum
ve ben.
Aynı özden.

Şifamız da içimizde,
zehrimiz de.