Adalet aynı soruyla başlar

Bir sınıf düşünün.

Sınıfta otuz öğrenci var. Aynı sırada oturuyorlar, aynı ders kitabını kullanıyorlar, aynı müfredatı takip ediyorlar. Yıl sonunda ise hepsinin kaderini etkileyecek notlar ortaya çıkıyor.

Ancak küçük bir ayrıntı var.

Yan sınıftaki öğrenciler aynı dersi farklı bir öğretmenden alıyor. Bir öğretmen daha zor sorular soruyor. Diğeri daha kolay. Bir öğretmen hata kabul etmiyor. Diğeri öğrencinin çabasını da notuna yansıtıyor.

Bir öğretmen 70 vermeyi yeterli görürken, diğeri aynı performansa 90 verebiliyor. Sonuçta ortaya çıkan rakamlar aynı görünse de gerçekte aynı şeyi temsil etmiyor. İşte eğitimde adalet tartışmasının merkezinde bu konu bulunuyor.

Bugün üniversiteye giriş sisteminde öğrencilerin lise başarıları da dikkate alınıyor. Bu yaklaşımın amacı aslında kötü değil. Çünkü eğitim yalnızca bir günlük sınav performansından ibaret değildir. Bir öğrencinin dört yıl boyunca gösterdiği emek, disiplin ve çalışma alışkanlığı da önemlidir.

Ancak burada cevaplanması gereken temel bir soru vardır:

Eğer lise notları öğrencilerin geleceğini etkiliyorsa, bu notlar ne kadar adil şekilde oluşturulmaktadır?

Bir öğrencinin aldığı 95 puan ile başka bir öğrencinin aldığı 95 puan gerçekten aynı bilgi düzeyini mi göstermektedir?

Bugün bu soruya gönül rahatlığıyla “evet” diyebilmek oldukça zordur.

Çünkü ülkenin farklı şehirlerinde, farklı okullarında ve hatta aynı okulun farklı sınıflarında bile ölçme ve değerlendirme anlayışları değişebilmektedir.

Aslında eğitim sistemimiz bu gerçeğin farkındadır. Bu nedenle birçok okulda ortak sınav uygulamaları yapılmaktadır.

Çünkü okul yöneticileri de bilir ki aynı ders için farklı öğretmenlerin hazırladığı farklı sınavlar öğrenciler arasında adalet duygusunu zedeleyebilir.

Peki bir okul içinde ortak sınav yapmak adaleti artırıyorsa, neden aynı mantık ülke genelinde uygulanmasın?

Bugün milyonlarca öğrencinin üniversiteye yerleşmesini etkileyen bir puan sisteminden bahsediyoruz.

Bu durumda öğrencilerin başarılarının ortak standartlarla ölçülmesi gerektiğini düşünmek son derece doğal değil midir?

Bazıları bu öneriye karşı çıkarak öğrencilerin sürekli sınav baskısı altında kalacağını söylemektedir.

Oysa öğrenciler zaten sınava girmektedir.

Bugün okullarımızda yazılılar yapılmakta, testler uygulanmakta, performans ödevleri verilmekte ve öğrenciler sürekli değerlendirilmektedir.

Dolayısıyla tartışılması gereken konu sınavın varlığı değil, sınavın adaletidir. Asıl soru şudur: Öğrenciler aynı kurallarla mı değerlendirilmektedir?

Eğer cevap hayır ise, o zaman ortada ciddi bir eşitsizlik bulunmaktadır. Burada öğretmenin rolü de yeniden düşünülmelidir.

Bir öğretmenin asli görevi nedir? Not vermek mi? Yoksa öğretmek mi?

Kanaatimce öğretmenin en büyük görevi öğrenciyi eğitmek, ona bilgi kazandırmak, düşünmeyi öğretmek ve onu hayata hazırlamaktır.

Bugün birçok öğretmen zamanının önemli bölümünü sınav hazırlamak, kâğıt okumak, notlandırmak ve bürokratik işlemlerle uğraşmak için harcamaktadır.

Oysa enerjisinin tamamını öğrenciyi geliştirmeye ayırabilse ortaya çok daha güçlü sonuçlar çıkabilir.

Merkezi ve standartlaştırılmış bir ölçme sistemi aynı zamanda öğretmenler için de daha objektif bir değerlendirme ortamı oluşturabilir.

Çünkü böyle bir sistemde hangi okulun, hangi bölgenin veya hangi öğretmenin öğrencilerine daha fazla katkı sağladığı daha net görülebilir.

Elbette burada amaç öğretmenleri yarıştırmak değildir.

Amaç, başarılı uygulamaları tespit etmek ve eksiklikleri görebilmektir.

Dahası böyle bir sistem yalnızca adalet sağlamaz. Aynı zamanda ciddi bir kaynak tasarrufu da oluşturur. Bugün her okulda ayrı sınavlar hazırlanıyor. Her öğretmen ayrı ölçme araçları geliştiriyor. Binlerce saat sınav okuma işlemleri için harcanıyor.

Merkezi ve dijital destekli sistemler sayesinde bu süreçlerin önemli bir bölümü daha verimli hale getirilebilir.

Kazanılan zaman öğretime, rehberliğe ve öğrenci gelişimine aktarılabilir.

Fakat bütün bu teknik tartışmaların ötesinde daha önemli bir konu vardır. Bir öğrencinin zihninde oluşan adalet duygusu. Bir genç, başarısının emeğiyle ölçüldüğüne inanıyorsa sisteme güven duyar.

Ancak başarısının öğretmenin yaklaşımına, okulun uygulamalarına veya bulunduğu şehre göre değişebileceğini düşünüyorsa güven duygusu sarsılır.

Güvenin olmadığı yerde motivasyon azalır. Motivasyonun azaldığı yerde ise başarı düşer. Bu nedenle eğitimde adalet yalnızca bir yönetmelik meselesi değildir. Bu aynı zamanda toplumsal bir güven meselesidir.

Belki de artık sormamız gereken soru şudur: Üniversiteye girişte kullanılacak puanlar gerçekten herkes için aynı şartlarda mı oluşuyor?

Eğer bu soruya tereddütsüz “evet” diyemiyorsak, o zaman sistemi geliştirmek için yeni yollar aramamız gerekir. Çünkü adalet yalnızca sonuçlarda değil, sonuçlara giden yolda da var olmalıdır.

Ve eğitimde adaletin ilk şartı:

Aynı geleceğe yürüyen gençler, aynı sorularla değerlendirilmelidir. Çünkü adalet bazen uzun yönetmeliklerde değil, herkesin önüne konulan aynı soruda başlar.