Adalet nerede kayboldu?

Bazen bir toplumun en derin yarası, bir sessizlikle başlar. Kelimeler söylemek istemez ama herkes bilir o yaranın orada durduğunu. Bir ülkede adalet tam olarak işlemiyorsa, insanlar sadece hukuka değil, birbirlerine olan güvenlerini de yavaş yavaş kaybederler.

Geçen gün otobüste önümde oturan yaşlı bir amca telefonda birine şöyle diyordu: “Evladım, hakkın var ama günümüzde haklı olmak yetmiyor.”

O cümle beni uzun süre düşündürdü. Çünkü bir toplumda insanların haklı olmanın bile bir işe yaramayacağını düşünmeye başlaması, aslında adalet duygusunun yaralandığını gösterir.

Bugün bu yazıyı tam da bu yarayı konuşmak için kaleme alıyorum.

ADALET NEDEN YOKMUŞ GİBİ HİSSEDİYORUZ?

Bir ülkede kanun kitapları dolup taşabilir. Yargı binaları ihtişamlı olabilir. Kararlar sayfalarca yazılabilir. Ama yine de toplum “adalet” diyorsa, orada bir sorun var demektir. Hukuk vardır ama adalet kaybolmuştur.

Bu ayrımın kökeninde aslında çok basit bir gerçek yatar: Hukuku insanlar yapar. Adalet ise insanların ötesindeki bir idealdir. Bu yüzden hukuk hata yapabilir, eksik kalabilir, taraflı uygulanabilir, siyasi rüzgârlardan etkilenebilir. Ama adalet duygusu insanın vicdanında doğar.

Bir çocuğun bile “bu haksızlık” diyebileceği kadar doğrudandır. O yüzden bir karar “yasal” olabilir ama “adil” olmayabilir.

ADALETSİZLİK EN ÇOK ONURU YARALAR

Adaletsizliğin yarattığı öfke, sadece akıl yürütmeyle açıklanamaz; bu öfke insanın “var olma” duygusuyla ilgilidir. İnsan, adalet olmadığında kendini korunmasız hisseder.

Bir işten haksızca çıkarılan çalışanı düşünün. Bir komşusunun tehdidi karşısında kapı kapı dolaşıp sonuç alamayan bir aile düşünün. Bir mahkeme kararının vicdana sığmadığını düşünen koca bir toplum düşünün. Hepsinin içinde aynı cümle dolaşır: “Benim hakkımı kim koruyacak?”

İşte adaletin olmadığı yerde, toplumun onuru incinir. İnsanlar rencide olur. Kendini değersiz hisseder. Bu rencide oluş, sadece bireysel bir duygu değildir; zamanla toplumun tüm damarlarına yayılır.

EN TEHLİKELİ NOKTA

Toplumun artık hukuka güvenmediği o kırılma anı vardır. İşte o an en tehlikeli olandır. Çünkü hukuk yetersiz geldiğinde, insanlar kendi adaletlerini kendi yöntemleriyle sağlamaya yönelirler. Bu bazen sosyal medyada linç dalgasına dönüşür, bazen bireysel öfke patlamalarına, bazen de gerçek hayatta acı sonuçlara…

Oysa devlet dediğimiz yapı, bireylerin adalet için birbirleriyle savaşmaması için kurulmuştur. Bir ülkenin hukuk sisteminin en temel görevi, insanlara “hak arama mücadelesini” güvenli bir zeminde sunmaktır. Birey kendi adaletini sağlamaya kalkıyorsa, o sistem çoktan alarm vermeye başlamıştır.

HUKUK NEDEN ADALETE ULAŞAMIYOR?

Bu sorunun tek bir cevabı yok; hatta cevabı toplumdan topluma, dönemden döneme değişiyor.

Ama üç temel noktayı her yerde görebiliriz:

1.Hukukun mekanikleşmesi: Hukuk zamanla sadece “maddelere” dönüşebiliyor. Oysa adalet maddeler değil, vicdan ister.

2.Denetim eksikliği: Kurallar var ama uygulama yoksa hukuk yalnızca kâğıt üzerinde kalır. Bu da toplumda güvensizliği artırır.

3.Güce yakın olana farklı muamele: Bir ülkede güç sahipleri ile sıradan vatandaş arasında hukuk karşısında fark oluştuğu anda adalet duygusu çöker. Bu noktaların her biri ayrı bir toplumsal yara üretir.

BİR MAHKEME SALONUNUN SESSİZLİĞİ

Bir gün bir mahkeme salonunda sıradan bir dava bekliyorsunuz. Hakim içeri giriyor, herkes ayağa kalkıyor. Duruşma başlıyor. Karşı taraf güçlü bir avukat ekibiyle geliyor. Siz ise tek başınasınız. Duruşma ilerledikçe, avukatların dili daha teknik, daha hâkim, daha sert bir hâl alıyor.

Siz konuyu anlatıyorsunuz ama kelimeleriniz karşı tarafın cümleleri arasında eriyip gidiyor. Davanın sonunda hâkim bir karar açıklıyor. Gerekçesi maddelere uygun. Kanuna uygun. Ama sizin yüreğinizde bir şey yerle bir oluyor: “Bu adil değildi.”

İşte milyonlarca insanın ruhunda kopan fırtına, tam olarak böyle bir anın sonrasında başlıyor.

PEKİ ADALET ÜTOPYA MI?

Hayır, adalet bir ütopya değil. Ama kendiliğinden gelmez. Masa başında yazılmaz. Sadece kanun maddeleriyle düzenlenmez. Adalet; bir toplumun talepleriyle, hak arama mücadeleleriyle, sivil bilinçle, kurumların şeffaflığıyla, hakime verilen güvenceyle, denetim mekanizmalarının işlerliğiyle yavaş yavaş inşa edilir. Adalet bir süreçtir. Bir günde gelen bir mucize değil; bir toplumun iradesiyle oluşan bir kültürdür.

ADALET NASIL GERİ ÇAĞIRABİLİR?

Adaleti “beklemek” değil, “talep etmek” gerekir. Çünkü toplum isterse hukuk kendini düzeltmek zorunda kalır. Adalet şu üç temel mücadeleyle yaşar:

1.Şeffaflık talebi: Kararlar, süreçler, iddialar ve gerekçeler toplumdan saklanmamalı.

2.Hesap verebilirlik: Hiç kimse konumundan dolayı “dokunulmaz” olmamalı.

3.Eşitlik: Yargı her vatandaş için aynı şekilde işlemeli.

Bu ilkeler bir toplumda ne kadar güçlüyse, adalet o kadar yakındır.

ADALET ARAYIŞI, TOPLUMUN VİCDANIDIR

Bir toplumun adalet arayışının bitmesi, aslında toplumun vicdanının sustuğu anlamına gelir. Bu yüzden adaletsizlik karşısında ses yükselten her birey, aslında ülkesinin kalbine nefes üflüyordur. Hukuk zaman zaman eksik kalabilir; bu insan doğasının bir parçasıdır. Ama adalet talebi eksik kalmamalıdır.

Eğer toplum adalet isterse, hukuk adalete yaklaşır. Eğer toplum susarsa, hukuk mekanikleşir. Bugün yaşadığımız her tartışma, her itiraz, her hak arama çabası, aslında toplumun hâlâ bir vicdana sahip olduğunun göstergesidir. Adaletin yönü her zaman yukarıya, aydınlığa doğrudur. Yeter ki onu talep eden bir toplum olsun.