Aynı gemide ama farklı kıyılarda

Dünyanın birçok yerinde insanlar artık aynı soruyu sormaya başladı: “Biz birbirimizi ne zaman kaybetmeye başladık?” Bu soru sadece siyaseti ilgilendirmiyor. Sadece ekonomiyi de ilgilendirmiyor. Bu soru aslında insanın insana olan bakışını ilgilendiriyor. Çünkü bugün insanlar aynı şehirlerde yaşıyor, aynı sokaklardan geçiyor, aynı marketlerden alışveriş yapıyor, aynı vergileri ödüyor, aynı hayat pahalığını hissediyor… Ama buna rağmen birbirlerini anlamakta her geçen gün biraz daha zorlanıyor.

Modern çağın en büyük krizlerinden biri belki de budur: İnsanlar artık birbirlerini dinlemiyor. Birbirlerini sınıflandırıyor. Sağcı, solcu, muhafazakâr, seküler, milliyetçi, liberal, yerli, yabancı… Etiketler çoğaldıkça insanlar küçülüyor. Oysa bir insan yalnızca siyasi görüşünden ibaret değildir.

Bir annenin markette fiyat etiketine bakarken yaşadığı sessiz kaygının siyasi görüşü yoktur. İşsiz kalan bir babanın gece uyuyamamasının ideolojisi yoktur. Çocuğuna iyi bir gelecek hazırlamaya çalışan insanların umutlarının partisi olmaz.

Fakat dünya uzun zamandır başka bir yere sürükleniyor. İnsanlık artık ortak sorunlarını çözmek yerine birbirine karşı mevzi almaya başladı. Ve bu durum yalnızca Türkiye’ye özgü değil.

Amerika Birleşik Devletleri’nde seçim dönemlerinde toplum adeta iki ayrı ülkeye bölünmüş gibi davranabiliyor. Avrupa’da aşırı sağ ve aşırı sol hareketler giderek büyüyor. Orta Doğu’da mezhep ve güç savaşları milyonlarca insanın hayatını paramparça ediyor. Afrika’da kaynak savaşları hala insan hayatından daha değerli görülebiliyor. Asya’da ekonomik rekabet insan psikolojisini ezmeye devam ediyor.

Dünya büyüyor. Ama insanın iç huzuru küçülüyor. Çünkü teknoloji gelişti ama ahlak aynı hızda gelişmedi. Bilgi arttı ama bilgelik aynı ölçüde büyümedi. İnsanlık hızlandı ama vicdan aynı hızda ilerlemedi.

Bugün insanlar artık yalnızca ekonomik olarak değil, zihinsel ve duygusal olarak da yorulmuş durumda. Çünkü sürekli bir çatışma dili içinde yaşıyoruz. Televizyonlarda öfke, sosyal medyada linç, siyasette kutuplaşma, sokakta tahammülsüzlük…

Ve en tehlikelisi, insanların birbirini düşman gibi görmeye başlaması. Oysa toplum dediğimiz şey aynı gemide yol alan insanların oluşturduğu büyük bir yapıdır. Bir tarafın batışı, aslında uzun vadede herkesin batışıdır.

Bugün dünyanın birçok ülkesinde siyaset giderek hizmet üretme alanından çıkıp psikolojik taraftarlık alanına dönüşüyor. Tıpkı futbol gibi… İnsanlar bazen destekledikleri kişileri sorgulamaktan korkuyor. Çünkü eleştirinin “ihanet” olarak görüleceğini düşünüyorlar. İşte bu noktada toplumun düşünsel dengesi bozulmaya başlıyor. Çünkü demokrasi yalnızca seçim yapmak değildir. Demokrasi aynı zamanda denetleyebilmektir.

Bir toplumu güçlü yapan şey sadece sandık değildir. Vicdandır. Ahlaktır. Şeffaflıktır. Hesap sorabilme kültürüdür. Eğer insanlar, “Bizim taraftansa sorun yok” anlayışıyla hareket etmeye başlarsa, orada adalet yavaş yavaş kaybolur. Ve adalet kaybolduğunda sadece hukuk sistemi zarar görmez. Toplumun birbirine olan güveni de parçalanır. Bugün dünyanın birçok yerinde yaşanan büyük kırılmanın temelinde tam olarak bu vardır.

İnsanlar artık sisteme güvenmekte zorlanıyor. Çünkü sıradan vatandaş şunu düşünüyor: “Kurallar gerçekten herkes için eşit mi?” İşte toplumların kaderini belirleyen en önemli soru budur. Eğer insanlar adaletin yalnızca güçsüzler için işlediğine inanırsa, toplumun ruhunda büyük bir çöküş başlar. Çünkü güven kaybolduğunda insanlar ortak gelecek fikrini de kaybetmeye başlar. Ve ortak gelecek duygusu kaybolduğunda toplum yalnızca kalabalığa dönüşür. Bugün sosyal medya bu süreci daha da hızlandırıyor.

Eskiden insanlar aynı mahallede yaşar, birbirlerinin yüzüne bakar, konuşur, tartışır ama sonunda yine aynı çay masasına oturabilirdi. Şimdi ise insanlar birbirlerini ekranlardan tanıyor. Öfkeyle yorum yapıyor. Hakaret ediyor. Aşağılıyor. Etiketliyor.

Bir süre sonra insanın karşısındaki kişiyi insan olarak görme yeteneği zayıflıyor. İşte modern çağın en büyük tehlikelerinden biri budur: Duygusal yabancılaşma. Çünkü bir toplum birbirine yabancılaşmaya başladığında sadece siyaset sertleşmez, hayat sertleşir. Market kuyruğu sertleşir. Trafik sertleşir. Aile ilişkileri sertleşir. İş hayatı sertleşir. İnsanlar tahammül edememeye başlar. Ve bu tahammülsüzlük zamanla toplumun sinir sistemine dönüşür.

Peki çözüm nedir?

Belki de ilk yapılması gereken şey insanları yeniden birbirini dinlemeye davet etmek. Çünkü bugün herkes konuşuyor ama çok az insan gerçekten dinliyor. Oysa bir toplumun geleceği yalnızca ekonomik yatırımlarla kurulmaz. İnsan ilişkileriyle kurulur. Eğitimle, ahlakla, empatiyle, vicdanla…

Bugün çocuklar yalnızca matematik öğrenmemeli. Birbirini anlamayı da öğrenmeli. Çünkü akademik başarı tek başına iyi toplum üretmez. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Dünyanın en eğitimli toplumları bile zaman zaman büyük insanlık suçlarına sürüklenebildi. Demek ki mesele sadece bilgi değildir. Karakterdir.

Ve belki de yeni çağın en büyük ihtiyacı tam olarak karakter eğitimi.

İnsanların yeniden: “Ben nasıl daha iyi insan olurum?” sorusunu sorması gerekiyor. Çünkü daha iyi toplum, daha iyi insanlardan oluşur. Bugün insanlar siyasetten önce birbirlerine karşı sorumluluklarını hatırlamak zorunda.

Bir insan yaşlıya saygı göstermiyorsa… Kadına şiddeti normalleştiriyorsa… Çocuğun hakkını önemsemiyorsa… Yalanı sıradanlaştırıyorsa… Kul hakkını küçümsüyorsa… O toplum yalnızca siyasi kriz yaşamaz. Ahlaki kriz yaşamaya başlar. Ve ahlaki krizler ekonomik krizlerden çok daha tehlikelidir. Çünkü ekonomi zamanla toparlanabilir. Ama toplumun vicdanı çökerse onu yeniden ayağa kaldırmak çok daha zordur.

Bugün dünyanın birçok ülkesinde insanlar artık güçlü lider aramaktan çok güvenilir insan arıyor. Çünkü toplum şunu fark etmeye başladı: Güç tek başına çözüm üretmiyor. Eğer güç vicdanla birleşmezse baskıya dönüşebiliyor. Eğer zeka ahlakla birleşmezse manipülasyona dönüşebiliyor. Eğer siyaset hizmet anlayışını kaybederse çıkar savaşına dönüşebiliyor. Bu yüzden sağ ya da sol fark etmeksizin insanların ortak değerlerde buluşması gerekiyor.

Nedir bunlar?

Adalet… Liyakat… Şeffaflık… Dürüstlük… İnsan onuru… Barış… Üretim… Eğitim… Kadın ve çocuk güvenliği… Yolsuzluğa karşı ortak tavır… Aslında bunlar ideolojik meseleler değil, insani meselelerdir.

Bir çocuğun iyi eğitim almasını istemek siyasi görüş değildir. Bir yaşlının huzur içinde yaşamasını istemek ideoloji değildir. Bir gencin torpilsiz iş bulmasını istemek parti meselesi değildir. Bunlar ortak insanlık değerleridir. Ve toplumlar ancak bu ortak zemini yeniden kurabildiğinde “biz” olabilir. Aksi halde insanlar aynı ülkede yaşayan ama birbirinden nefret eden topluluklara dönüşür.

İşte dünyanın bugün en çok ihtiyaç duyduğu şeylerden biri de budur: Birbirini yok etmeye çalışmayan toplumlar. Çünkü savaş yalnızca cephede başlamaz. Zihinlerde başlar. İnsan karşısındakini insan olarak görmeyi bıraktığında savaş kültürü oluşmaya başlar. Bu yüzden barış yalnızca devletlerin imzaladığı anlaşmalarla kurulmaz. İnsanların birbirine bakışıyla kurulur. Belki bugün savaşsız bir dünya birçok insana uzak görünebilir. Ama insanlık tarihindeki bütün büyük dönüşümler önce hayal olarak başladı.

Bir zamanlar köleliğin kaldırılması da imkânsız görünüyordu. Kadınların seçme hakkı da, demokrasi de, insan hakları da... Bugün ihtiyaç duyulan şey yalnızca daha gelişmiş teknoloji değil. Daha gelişmiş vicdan. Çünkü insanlık artık bilgi çağını geçti. Şimdi vicdan çağını inşa etmek zorunda. Aksi halde büyüyen şehirlerin içinde küçülen insanlar yaşamaya devam edecek.

Ve belki de en büyük soru hala önümüzde duruyor: İnsanlık gerçekten ilerliyor mu… Yoksa sadece daha karmaşık bir yalnızlığın içine mi sürükleniyor? Belki cevap siyasetçilerin konuşmalarında değil… Birbirine hala insan gibi davranabilen insanların sessiz vicdanında saklıdır.