Bir toplumun aynası

Bir toplumun karakteri, yüksek sesle söylenen sloganlarda değil, fısıltıyla sorulan sorularda gizlidir. Bazen bu sorular bir kahve masasında ortaya çıkar, bazen bir vergi kuyruğunda, bazen de içten içe, kimseye söylenmeden sorulur. Ama mutlaka sorulur.

Ve o soru genellikle şudur: Ben ülkem için ne yapabilirim mi, yoksa ülke benim için ne yapıyor mu?

Bu iki soru, yalnızca bir bakış açısı farkı değildir. Bu iki cümle, iki ayrı toplumsal ruh halini, iki ayrı demokrasi seviyesini ve iki ayrı gelecek ihtimalini anlatır. Birinde sorumluluk, diğerinde beklenti vardır. Birinde ortaklık duygusu, diğerinde mesafe. Birinde güven, diğerinde sorgu hakimdir.

Dünyaya baktığımızda, bu sorunun cevabının ülkeden ülkeye değiştiğini görürüz. Bazı toplumlarda birey, kendisini devletin pasif bir müşterisi değil, aktif bir ortağı olarak görür. Orada vatandaş, “Ben üzerime düşeni yapmalıyım” diye düşünür. Vergisini yalnızca zorunlu olduğu için değil, ortak yaşamın bedeli olduğu için öder. Kurallara uymayı ceza korkusuyla değil, başkasının hakkına saygı duyduğu için önemser.

Bazı toplumlarda ise tablo tersine döner. Vatandaşın zihninde şu soru daha baskındır: Ülke benim için ne yapıyor?

Bu soru çoğu zaman küçümseyici bir bakışla ele alınır; sanki bu cümleyi kuran herkes bencil, duyarsız ya da sorumluluktan kaçan bir bireymiş gibi değerlendirilir. Oysa mesele bu kadar basit değildir. Bu sorunun arkasında çoğu zaman bir ahlak zafiyeti değil, uzun yıllara yayılan bir güven kaybı vardır.

Türkiye’de bugün hakim olan ruh halini anlamak için tam da bu noktada durmak gerekir.

GÜVEN KIRILDIĞINDA SORU DEĞİŞİR

İnsan, emeğinin karşılığını gördüğünde fedakâr olur. Çabasının boşa gitmediğini hissettiğinde sorumluluk almaktan kaçmaz. Ama ne zaman ki kurala uyanın değil, kuralları esnetenin kazandığını görür; ne zaman ki adaletin herkese eşit uygulanmadığına dair algı güçlenir; işte o zaman bireyin iç dünyasında bir kırılma başlar.

Bu kırılma, insanı “kötü” yapmaz. Onu temkinli yapar. Ve temkinli birey, şu soruyu sormaya başlar: Ben bu kadar fedakarlık yapıyorum, peki karşılığında ne alıyorum?

Türkiye’de yaygın olan “Ülke benim için ne yapıyor?” sorusu, büyük ölçüde bu duygudan beslenir. Bu bir karakter meselesi değil, yaşanmışlıkların ürettiği bir savunma refleksidir. İnsanlar, kendilerini korumaya çalışır. Çünkü fedakarlık yapıp yalnız kalmak, toplumların en derin travmalarından biridir. Oysa bazı ülkelerde bu travma yaşanmaz. Çünkü sistem, bireyi yalnız bırakmaz. İşte bu noktada İskandinav ülkeleri sıkça örnek gösterilir.

FİNLANDİYA’DAN BİR HİKAYE

Finlandiya’da her yıl kasım ayında ilginç ama bir o kadar da öğretici bir uygulama hayata geçirilir. Ülkedeki herkesin gelir ve ödediği vergi bilgileri kamuya açık hale gelir. Bir vatandaş, komşusunun, belediye başkanının, şirket yöneticisinin ne kadar kazandığını ve ne kadar vergi ödediğini yasal olarak öğrenebilir.

Bu uygulama ilk bakışta bize tuhaf gelebilir. Hatta “özel hayata müdahale” gibi algılanabilir. Oysa Finlandiya’da bu durum bir mahremiyet ihlali olarak görülmez. Çünkü orada vergi, kişisel bir sır değil, toplumsal bir sorumluluk olarak kabul edilir.

Finli bir vatandaşın şu cümlesi bu anlayışı özetler: “Ben vergimi ödüyorum çünkü nereye gittiğini biliyorum.”

Bu şeffaflık, vergiden kaçmayı bir “kurnazlık” olmaktan çıkarıp, bir ayıp haline getirir. İnsanlar devletten korktukları için değil, kendilerine saygılarını yitirmemek için doğru olanı yapar. İşte “Ben ülkem için ne yapabilirim?” sorusu, böyle bir zeminde filizlenir.

KAYBOLAN CÜZDANLAR VE KAYBOLMAYAN VİCDAN

İsveç’te yıllar boyunca tekrarlanan bir sosyal deney vardır. İçinde para, kimlik ve iletişim bilgileri bulunan cüzdanlar, farklı şehirlerde bilerek düşürülür. Sonuçlar çoğu zaman şaşırtıcıdır ama bir o kadar da öğreticidir. Cüzdanların büyük bölümü eksiksiz şekilde sahibine ulaşır. Paranın miktarı arttıkça iade oranı düşmez. Hatta çoğu zaman cüzdanın içine bir not bırakılır:

“Bu bana ait değildi.”

Burada belirleyici olan şey, kamera korkusu ya da cezadan çekinme değildir. İnsanlar doğru olanı, kendileriyle çelişmemek için yapar. Çünkü o toplumda birey, sistemin adil olduğuna inanır. Adalet duygusu güçlü olan toplumlarda vicdan, en etkili denetim mekanizmasıdır.

DANİMARKA’DA YARDIM BİR HAK DEĞİL, DÖNGÜDÜR

Danimarka’da sosyal yardımlar yüksektir. Ancak bu yardımlar, bireyi pasifleştiren bir “devlet bakıyor” anlayışı yaratmaz. Çünkü herkes bilir ki bu kaynaklar toplumun ortak havuzundan gelir. Bugün alan, yarın veren olabilir. Yardım almak bir utanç değildir ama sistemi suistimal etmek toplumsal bir ayıp olarak görülür.

Bir Danimarkalı akademisyenin şu sözü bu dengeyi anlatır: “Devlet bana bakmıyor, biz birlikte ayakta duruyoruz.”

İşte bu yüzden “Ülke benim için ne yapıyor?” sorusu sorulsa bile, hemen ardından şu soru gelir: “Ben bu sistem için ne yapıyorum?”

TÜRKİYE’DE MESELE NEREDE DÜĞÜMLENİYOR?

Türkiye ile İskandinav ülkeleri arasındaki temel fark, ahlaki bir fark değildir. Türk toplumu fedakarlık yapmayı bilmez değildir. Aksine, kriz anlarında gösterilen dayanışma bunun en açık kanıtıdır. Asıl fark, süreklilikte ve güvende ortaya çıkar.

İskandinav insanı şunu defalarca tecrübe etmiştir: Kurala uyan korunur. Haksızlık yapan cezalandırılır. Sistem güçlüden yana değil, doğrudan yanadır. Bu yüzden sorumluluk almak onlar için risk değil, güvencedir.

Türkiye’de ise birçok insan şunu yaşamıştır: Doğruyu yapan çoğu zaman yalnız kalır. Bu yalnızlık duygusu, zamanla beklentiye dönüşür. Vatandaş devletten kopmaz ama mesafe koyar. İşte “Ülke benim için ne yapıyor?” sorusu tam da bu mesafede doğar.

ÇIKIŞ YOLU NEREDE?

Çözüm, vatandaşı suçlamak değildir. “Toplum bilinçsiz” demek kolaydır ama yanlıştır. Bilinç, adaletle beslenir. Güven, tutarlılıkla büyür. Büyük reformlardan önce küçük ama kararlı adımlar gerekir. Kurala uyanın ödüllendirildiği, ayrıcalığın istisna olmaktan çıkarıldığı, söylemle eylemin örtüştüğü bir düzen…

Çünkü vatandaş fedakârlıktan kaçmaz; yalnız kalmaktan kaçar. İnsan sorumluluk almaya hazırdır ama sistemin de sorumluluk üstlendiğini görmek ister. Belki o zaman, bu topraklarda sorular değişir.

Belki o zaman, “Ülke benim için ne yapıyor?” sorusu yerini daha olgun bir cümleye bırakır: “Ben bu ülkenin geleceği için ne yapabilirim?”