Gökyüzüne çizilen sınırlar

İnsanlık, yüzyıllar boyunca gökyüzüne bakarak aynı hayali kurdu: Uçmak.

Motorlu uçuşun gerçekleşmesi yalnızca teknolojik bir başarı değildi. İnsan, kendisine doğanın çizdiği sınırları aşabileceğini kanıtlamıştı. Ancak gökyüzündeki sınırlar ortadan kalkarken yeryüzünde başka sınırlar varlığını koruyordu.

Uçaklar gelişiyor, motorlar güçleniyor, havacılık okulları kuruluyordu. Fakat cevaplanması gereken önemli bir soru vardı:

Gökyüzüne kimlerin çıkmasına izin verilecekti?

Bugün kadın pilotları, mühendisleri, teknisyenleri ve havacılık yöneticilerini görmek doğal karşılanıyor. Ancak havacılığın ilk dönemlerinde kadınların kokpite oturması yalnızca mesleki bir tercih olarak görülmüyordu.

Çünkü pilot olmak; eğitim almak, teknolojiye hâkim olmak, seyahat etmek, gelir elde etmek, risk üstlenmek ve karar vermek anlamına geliyordu.

Kadının uçak kullanması, toplumdaki yerinin değişmesi demekti.

Bu nedenle kadınların havacılığa katılması, özgürlük ve eşitlik kavramlarını dünyaya anlatan ülkelerde bile ciddi dirençle karşılaştı. Kadınlar uçuş okullarına alınmadı, askerî havacılıktan uzak tutuldu ve ticari havayollarının kokpitlerine kabul edilmedi.

Buradaki çelişki dikkat çekicidir.

Bir toplum ileri teknoloji üretebilir, güçlü üniversiteler kurabilir, bilimsel araştırmalara büyük kaynaklar ayırabilir ve insan haklarından söz edebilir.

Ancak bütün bunlar, o toplumun zihinsel ve kurumsal olarak aynı ölçüde geliştiği anlamına gelmez.

Çünkü medeniyet yalnızca teknoloji üretmek değildir. Asıl mesele, üretilen fırsatların kimlerle paylaşıldığıdır.

1910 yılında Raymonde de Laroche dünyanın ilk lisanslı kadın uçak pilotu olduğunda motorlu havacılık henüz başlangıç dönemindeydi.

İnsanların yeni teknolojileri kabul etmesi, kadınların bu teknolojileri kullanmasını kabul etmesinden daha kolay görünüyordu.

Kadınların fiziksel olarak uçuşa uygun olmadığı söylendi. Duygusal açıdan riskli kararlar verebilecekleri ileri sürüldü. Aile kurduklarında mesleklerini bırakacakları düşünüldü.

Yolcuların kadın pilotlara güvenmeyeceği savunuldu.

Toplumsal önyargılar zaman zaman bilimsel, ekonomik veya kurumsal gerekçelerle meşrulaştırıldı.

Fakat asıl soru şuydu:

Sorun gerçekten kadınların uçup uçamayacağı mıydı, yoksa kadınların teknolojiye, mesleklere, ekonomik bağımsızlığa ve karar mekanizmalarına ortak olması mıydı?

Havacılık tarihi bu soruya oldukça çarpıcı örnekler sunuyor.

Bessie Coleman, Amerika Birleşik Devletleri’nde uçuş eğitimi almak istediğinde hem kadın olduğu hem de ırk ayrımcılığı nedeniyle uçuş okullarına kabul edilmedi.

Pes etmedi. Fransızca öğrendi, Fransa’ya gitti ve pilot lisansını aldı.

Onun hikâyesi önemli bir gerçeği gösteriyordu: Bazen başarılı olmak için yalnızca bir mesleği öğrenmek yetmez; önce insanın kendisine kapatılan sistemin dışına çıkması gerekir.

Kadınların sorunları pilot lisansı aldıktan sonra da sona ermiyordu.

Havayolu şirketleri kadın pilot çalıştırmak istemiyor, askerî kurumlar kadınları uçuş görevlerine kabul etmiyor, uçuş eğitimi ve uçak sahibi olmak ciddi ekonomik kaynak gerektiriyordu.

Üstelik kadınların başarısızlıkları ile erkeklerin başarısızlıkları aynı şekilde değerlendirilmiyordu.

Bir erkek pilot kaza yaptığında pilotun hatası tartışılıyordu. Bir kadın pilot kaza yaptığında kadınların uçmaya uygun olup olmadığı sorgulanıyordu.

Eşitsizliğin en görünmez biçimlerinden biri de budur:

İnsanların aynı ölçütlerle değerlendirilmemesi.

Daha düşündürücü olan ise savaş dönemlerinde yaşananlardır.

Normal zamanlarda kadınların uçuşa uygun olmadığını savunan sistemler, insan kaynağına ihtiyaç duyduklarında kadınları havacılık faaliyetlerine kabul etti.

Kadınlar uçak taşıdı, test uçuşları gerçekleştirdi, fabrikalarda çalıştı, bakım faaliyetlerine katıldı ve karmaşık görevleri başarıyla yerine getirdi.

Savaş sona erdiğinde ise birçok kadın yeniden sistemin dışına itildi. Bu durum önemli bir gerçeği ortaya koyuyordu:

Sorun kadınların yeteneklerinin bilinmemesi değildi; bu yeteneklerin kalıcı biçimde kabul edilmesiydi.

Türkiye’nin havacılık tarihinde de benzer biçimde dikkat çekici kadınlar vardır.

1913 yılında İstanbul semalarında uçan Belkıs Şevket Hanım pilot değildi. Ancak kadınların teknoloji, modernleşme ve toplumsal hayatla kurduğu ilişkinin değişebileceğini gösteren önemli bir sembol oldu.

Ardından Bedriye Tahir Gökmen geldi.

Türkiye’nin ilk kadın pilotlarından biri olarak gökyüzüne çıktı. Fakat onun hikâyesi başka bir gerçeği ortaya koydu.

Yetenekli olmak yeterli değildir. Eğitim almak da yeterli değildir. Eğer kurumlar insanların gelişebileceği sürdürülebilir fırsatlar oluşturamıyorsa bireysel başarılar zaman içinde kaybolabilir.

Sabiha Gökçen örneği ise farklı bir noktada durmaktadır.

Çünkü burada bireysel yetenek ile kurumsal destek bir araya gelmiştir. Eğitim imkânı sağlanmış, görev verilmiş ve havacılık sistemi içinde yer açılmıştır.

Bu karşılaştırma bize önemli bir yönetim dersi vermektedir: Yetenek, fırsatla buluşmadığı sürece yalnızca potansiyeldir. Bugün kadınlar havacılığın hemen her alanında görev yapıyor.

Ancak tarih bize yeni bir soru sormamız gerektiğini söylüyor: Bir insanın sisteme girebilmesiyle sistemi yönetebilmesi aynı şey midir?

Kadınların sektörde bulunması önemli bir gelişmedir. Fakat üst yönetimlerde, teknoloji geliştirme süreçlerinde ve havacılık politikalarının oluşturulmasında ne ölçüde temsil edildikleri de önemlidir.

Çünkü görünürlük ile güç aynı şey değildir. Temsil ile yetki aynı şey değildir. Havacılık tarihi bize insanlık hakkında daha büyük bir gerçeği anlatıyor. İnsanlar teknolojik sınırları, toplumsal sınırlarından daha hızlı aşabiliyor.

Daha hızlı uçaklar yapıyor, daha yükseğe çıkıyor ve uzaya ulaşıyoruz. Ancak insanların cinsiyetleri veya kökenleri nedeniyle önlerine koyduğumuz görünmez sınırları kaldırmak çok daha uzun zaman alıyor.

Belki de bu nedenle medeniyet, ulaşılmış sabit bir nokta değildir. Sürekli sınanan bir iddiadır.

Bir toplumun gelişmişliği, güçlü olanlara sunduğu özgürlüklerle değil, fırsata ulaşmakta zorlanan insanların önündeki engelleri ne ölçüde kaldırabildiğiyle anlaşılır.

Gökyüzü hiçbir zaman kadınlara yasak değildi. Yasakları insanlar koydu. Kuralları insanlar yazdı. Önyargıları insanlar üretti. Ve yine insanlar değiştirdi.

Bugün bir uçağın kokpitinde oturan kadın pilota baktığımızda yalnızca modern havacılığın geldiği noktayı görmemeliyiz.

Oraya ulaşmak için reddedilen, başka ülkelere gitmek zorunda kalan, mesleğini sürdüremeyen ve kendilerine çizilen sınırları kabul etmeyen kadınları da hatırlamalıyız.

Çünkü havacılık tarihini değiştirenler yalnızca daha güçlü motorlar geliştirenler ve daha uzak mesafelere ulaşanlar değildi. Kimin uçabileceğine, kimin yönetebileceğine ve kimin karar verebileceğine dair eski düşünceleri değiştirenler de havacılık tarihini yazdı.

İnsanlık gökyüzüne ulaşmak için yerçekimini yenmek zorundaydı.

Kadınların gökyüzüne ulaşabilmesi için ise çok daha zor bir engelin aşılması gerekti:

İnsanların zihinlerine çizilmiş sınırlar.