Kardeşlik mi, çıkar mı?

Bir aile düşünün.

Yıllarca aynı sofrada oturmuş, aynı dili konuşmuş, benzer hikayelerle büyümüş insanlar olsun. Zor zamanlarda birbirlerine destek olmuş, sevinçlerini ve acılarını paylaşmış olsunlar. Sonra günün birinde ailenin üyelerinden biri önemli bir sorunla karşı karşıya kalsın.

Doğal olarak dönüp diğerlerine bakar. Çünkü insanın ilk beklentisi en yakınlarından destek görmektir. Uluslararası ilişkilerde de toplumlar zaman zaman benzer beklentiler içerisine girerler. Özellikle ortak tarih, ortak kültür ve ortak kimlik vurgusunun güçlü olduğu yapılarda bu beklenti daha da büyür.

Türk Devletleri Teşkilatı da uzun yıllardır Türkiye’de bu duygularla değerlendirilen yapılardan biridir. Türkiye’de birçok insan için Türk Devletleri Teşkilatı yalnızca diplomatik bir organizasyon değildir. Aynı zamanda tarihsel bağların, kültürel yakınlığın ve ortak geçmişin kurumsal bir yansımasıdır.

Bu nedenle teşkilata ilişkin beklentiler de oldukça yüksektir. Ancak son yıllarda yaşanan bazı gelişmeler, birçok insanın aklında farklı sorular oluşmasına neden oldu. Özellikle Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti meselesi bu soruların merkezinde yer aldı.

Türkiye ve KKTC uzun yıllardır uluslararası alanda tanınma mücadelesi verirken, Türk Devletleri Teşkilatı üyesi bazı ülkelerin Güney Kıbrıs ile diplomatik ilişkilerini geliştirmesi doğal olarak tartışmalara yol açtı.

Peki burada gerçekten bir çelişki mi var? Yoksa biz mi uluslararası ilişkileri yanlış yerden okumaya çalışıyoruz? Belki de önce şu soruyu sormamız gerekiyor:

Devletler dostluklarla mı yönetilir, çıkarlarla mı?

Bu sorunun cevabı hoşumuza gitse de gitmese de tarih boyunca büyük ölçüde aynı olmuştur. Devletler duygularla değil, çıkarlarla hareket eder. Bu durum yalnızca Türk devletleri için değil, dünyanın bütün ülkeleri için geçerlidir.

Bugün Avrupa Birliği ülkeleri arasında da zaman zaman ciddi anlaşmazlıklar yaşanıyor. NATO üyeleri arasında da farklı çıkar hesapları bulunuyor. Aynı durum Asya’daki veya Amerika kıtasındaki ittifaklar için de geçerlidir. Çünkü devletlerin önceliği kardeşlik değil, vatandaşlarının güvenliği ve refahıdır.

Bu gerçeği kabul etmek bazen zor olsa da uluslararası sistemin temel kurallarından biri budur. Asıl soru ise şudur:

Eğer durum buysa, Türkiye neden Türk Devletleri Teşkilatı içerisinde bu kadar yoğun bir çaba harcıyor? Çünkü uluslararası ilişkilerde bazen mesele bugünkü kazanç değildir. Bazen mesele yarın oluşabilecek boşluğu doldurmaktır.

Türkiye’nin Orta Asya ile bağlarını zayıflatması durumunda ortaya çıkacak boşluk yalnızca boşluk olarak kalmayacaktır.

Dünya siyasetinde boş alanlar uzun süre boş kalmaz. Birileri gelir ve doldurur. Bugün Orta Asya’da Rusya’nın etkisi vardır. Çin’in etkisi vardır. Avrupa Birliği’nin etkisi vardır. Amerika Birleşik Devletleri’nin etkisi vardır.

Türkiye de bu denklemin dışında kalmak istememektedir. Bu nedenle Türk Devletleri Teşkilatı yalnızca bugünün değil, geleceğin yatırımı olarak görülmektedir.

Ancak burada başka bir gerçek daha bulunmaktadır. Toplumun beklentileri ile devletlerin hesapları her zaman aynı noktada buluşmaz. Türkiye’deki birçok insan Türk dünyasına gönül bağıyla bakmaktadır.

Bu nedenle kardeşlik söylemi yalnızca siyasi değil, duygusal bir anlam da taşımaktadır. Fakat aynı ilişkiye bazı Orta Asya ülkeleri daha pragmatik yaklaşabilmektedir.

Onlar için Avrupa Birliği ile ticaret, Çin ile yatırım ilişkileri, Rusya ile güvenlik dengeleri ve küresel ekonomi çoğu zaman öncelikli konular arasında yer almaktadır.

Bu nedenle Türk dünyası fikrine olumlu yaklaşırken, kendi ulusal çıkarlarını da ön planda tutmaktadırlar. Belki de son dönemde yaşanan tartışmaların ortaya çıkardığı en önemli gerçek budur.

Türk dünyası fikri ile Türk dünyasının mevcut siyasi gerçekliği aynı şey değildir. Biri idealdir. Diğeri ise mevcut durumdur.

Bu ikisi arasındaki mesafe zaman zaman hayal kırıklığı oluşturabilmektedir. Ancak bu durum Türk dünyası fikrinin tamamen anlamsız olduğu anlamına da gelmez. Çünkü büyük projeler bir gecede ortaya çıkmaz.

Avrupa Birliği bugün ulaştığı noktaya birkaç yılda gelmedi. On yıllar boyunca ekonomik iş birlikleri, ortak kurumlar ve karşılıklı bağımlılıklar oluşturuldu. Türk Devletleri Teşkilatı’nın da benzer bir yolculuğun henüz başlarında olduğu söylenebilir.

Belki de bugün sormamız gereken soru:

Türk dünyası ortak tarih ve ortak kültür üzerinden mi ilerleyecek? Yoksa ortak ekonomik çıkarlar ve somut projeler üzerinden mi güçlenecek?

Çünkü tarih bize önemli bir ders veriyor. Kültür insanları birbirine yaklaştırır. Ancak kalıcı ittifakları çoğu zaman ortak çıkarlar kurar.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın geleceğini belirleyecek olan da işte bu sorunun cevabı olacaktır.