Kurumların sessizliği

Sabah evden çıktığınızı düşünün.

Otobüs tam saatinde geliyor. Trafik ışıkları düzenli çalışıyor. Belediyenin ekipleri gece boyunca sokakları temizlemiş. Hastaneden aldığınız randevu tam vaktinde başlıyor. Üniversitede dersler planlandığı gibi işleniyor. Mahkemeler öngörülebilir bir takvimle ilerliyor. Resmî işlemleriniz günlerce beklemeden sonuçlanıyor.

Böyle bir şehirde yaşayan insanların günlük sohbetlerine kulak verin.

Muhtemelen kimse belediye başkanını konuşmuyordur. Kimse kurum müdürünü konuşmuyordur. Kimse “Bu hizmeti şu kişi sayesinde aldık” demiyordur.

Çünkü sistem çalışıyordur.

Aslında gelişmiş toplumların en dikkat çekici özelliklerinden biri de budur. İnsanlar elbette yöneticilerini tanır, onların başarılarını veya hatalarını değerlendirir; ancak günlük hayatın güven duygusunu tek bir kişiye bağlamazlar. Güvenlerini kişilere değil, kurumlara emanet ederler.

Biz ise çoğu zaman bunun tam tersini yapıyoruz. Bir üniversite konuşulacaksa önce rektör konuşuluyor. Bir belediye konuşulacaksa önce başkan konuşuluyor. Bir hastane konuşulacaksa başhekim konuşuluyor. Bir şirket konuşulacaksa patron konuşuluyor. Bir bakanlık konuşulacaksa bakan konuşuluyor.

Sanki kurumların kimliği, onları yöneten kişilerden ibaretmiş gibi davranıyoruz.

Peki neden?

Belki de bunun nedeni insan zihninin somut olanı daha kolay algılamasıdır. İnsanları görmek kolaydır. Yüzleri vardır, isimleri vardır, konuşmaları vardır. Oysa kurumların bir yüzü yoktur. Kurumlar; kurallardan, ilkelerden, geleneklerden, bilgi birikiminden ve ortak akıldan oluşur. Bunlar gözle görülmez ama toplumların kaderini belirleyen asıl güç çoğu zaman budur.

Bir orkestrayı düşünelim.

Sahnede alkışlanan kişi çoğu zaman solisttir. Fakat o konseri mümkün kılan; nota düzenidir, disiplinli provadır, yıllarca oluşturulmuş çalışma kültürüdür. Dünyanın en yetenekli müzisyenlerini bile kuralsız bir yapının içine koyarsanız ortaya uyumlu bir senfoni çıkmaz. Buna karşılık güçlü bir kurumsal kültüre sahip bir orkestrada, bireysel farklılıklar olsa bile müzik devam eder.

Toplumlar da biraz böyledir.

Asıl mesele, en iyi kişiyi bulmak değildir.

Asıl mesele, sıradan insanların bile en iyi performanslarını gösterebilecekleri kurumlar oluşturabilmektir.

Bugün dünyada örnek gösterilen birçok ülkeye baktığımızda bunu açıkça görebiliriz. Bu ülkelerde hükümetler değişir, belediye başkanları değişir, üniversite yöneticileri değişir. Ancak vatandaşın günlük yaşamındaki temel standartlar büyük ölçüde korunur. Çünkü sistemi ayakta tutan şey kişiler değil, kurumlardır.

Gerçek kurumsallaşma da burada başlar.

Bir kurumun başarısı, başındaki yöneticinin ne kadar başarılı olduğu ile değil; o yönetici ayrıldıktan sonra da aynı kaliteyi sürdürebilmesiyle ölçülmelidir.

İşte üzerinde uzun uzun düşünmemiz gereken soru budur.

Bir müdür değiştiğinde işler aksıyorsa… Bir belediye başkanı değiştiğinde bütün projeler yeniden başlıyorsa… Bir rektör değiştiğinde üniversitenin bütün öncelikleri baştan yazılıyorsa… Bir şirkette patron ayrıldığında sistem çökmeye başlıyorsa…

Orada güçlü kişiler olabilir; fakat güçlü kurumlar henüz oluşmamış demektir. Belki de yıllardır başarıyı yanlış yerde arıyoruz.

Çocuklarımıza sürekli “Başarılı insan ol.” diyoruz. Oysa belki de onlara şunu söylemeliyiz:

“Öyle kurumlar kur ki, sen olmasan bile doğrular yaşamaya devam etsin.”

Çünkü insanlar fanidir.

Kurumlar ise doğru inşa edildiklerinde nesiller boyunca yaşayabilir. Bir bilim insanı önemli bir keşif yapabilir. Ancak o keşfin devamını sağlayacak araştırma kültürünü oluşturamıyorsa, bilgi onunla birlikte kaybolabilir.

Bir öğretmen binlerce öğrenci yetiştirebilir. Fakat eğitim sistemi kişisel fedakârlıklar üzerine kurulmuşsa, o öğretmen emekli olduğunda aynı kaliteyi sürdürmek zorlaşır.

Bir yönetici büyük başarılara imza atabilir. Ancak bu başarılar yazılı kurallara, ölçülebilir süreçlere ve kurumsal hafızaya dönüşmüyorsa, zamanla sadece güzel hatıralar olarak kalır.

Toplumların gerçek zenginliği yalnızca doğal kaynakları değildir. Gerçek zenginlik; güven veren mahkemelerdir. Şeffaf çalışan kamu kurumlarıdır. Kalitesini kişilere göre değiştirmeyen okullardır. Vatandaşına aynı standartta hizmet sunan hastanelerdir. Liyakati esas alan yönetim anlayışıdır.

Çünkü kurumlar yalnızca bugünü yönetmez; geleceği de inşa eder.

Bugün sıkça “Ülkemiz neden daha ileri gitmiyor?” sorusunu soruyoruz. Bu soruya verilecek cevapların elbette ekonomik, sosyal ve siyasi birçok boyutu vardır. Ancak bunların arasında çoğu zaman gözden kaçan bir unsur bulunuyor: Kurumsal devamlılık.

Her yeni dönemin sıfırdan başladığı bir anlayış, yılların birikimini de sıfırlayabilir. Oysa güçlü toplumlar, değişimi geçmişi silerek değil; geçmişin birikimini geliştirerek gerçekleştirir. Kurum hafızası da bunun için vardır. Belki de artık başarıyı alkışlarken şu soruyu da sormalıyız:

“Bu başarı, kişiye mi ait; yoksa kuruma mı kazandırıldı?”

Eğer cevap ikinci seçenekse, işte o zaman umut vardır. Çünkü kişilerin başarısı ilham verir. Ama kurumların başarısı medeniyet kurar. Belki de bugün ülke olarak en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, yeni kahramanlar aramak değildir. Yeni kurum kültürleri oluşturmaktır. Çünkü güçlü insanlar, güçlü kurumlar kurabilir. Ama güçlü kurumlar; yüzlerce, binlerce yeni güçlü insan yetiştirir.

Ve belki de bir toplumun gerçekten geliştiği gün, televizyon ekranlarında ya da sokak sohbetlerinde sürekli aynı isimlerin konuşulmadığı gündür.

Çünkü o gün insanlar bir kişiyi değil, işleyen bir sistemi konuşuyor olacaktır.

İşte gerçek güven de, gerçek kalkınma da, gerçek medeniyet de tam burada başlar.