Okurun çelişkisi

Okurla yüz yüze konuştuğunuzda tablo nettir. Hatta fazlasıyla nettir. “Tarafsız, doğru, objektif haber istiyoruz.” Bu cümle neredeyse ezbere söylenir. Anketlerde çıkar, sosyal medya yorumlarında görünür, sohbetlerde tekrar edilir. Ve çoğu zaman da içtenlikle dile getirilir.

Peki o zaman şu soru neden bir türlü ortadan kalkmaz? Neden en çok okunan haberler, en sakin, en dengeli, en soğukkanlı olanlar değildir? Neden veriye dayanan, dili ölçülü, karşıt görüşe alan açan haberler sessizce köşede kalırken; duygusu yüksek, dili sert, tarafı belli içerikler hızla yayılır? Burada okuru suçlamak kolaydır.

Ama kolay olan her zaman doğru değildir. Asıl mesele şudur: Okur bilinçli bir şekilde mi iki farklı rol oynuyor, yoksa çok daha derin bir insani çelişkinin içinde mi sıkışmış durumda?

OKURUN İKİ İHTİYACI VAR

Okur konuşurken aklıyla konuşur. Tıklarken ise çoğu zaman duygularıyla. Bu bir sahtekârlık değildir. Bu, insan olmanın doğal hâlidir. İnsan zihni, kendisini tehdit etmeyen bilgiyi sever. Kendisini sarsan doğruya ise mesafe koyar. Çünkü doğru her zaman rahatlatmaz.

Bazen suçlar. Bazen utandırır. Bazen “ben bunu böyle düşünmemeliydim” dedirtir.

Ve bugün, özellikle Türkiye’de yaşayan okur için bu tür yüzleşmeler ağırdır. Okur artık yalnızca bilgi aramıyor; aynı zamanda korunmak istiyor.

BU DURUM SADECE TÜRKİYE’YE Mİ AİT?

Hayır. Ama…

Bu tabloyu yalnızca Türkiye’ye özgü sanmak büyük bir yanılgı olur. Dünya da benzer bir kırılmanın içindedir. Amerika’da insanlar artık aynı olaya bakıp aynı gerçeği görmüyor. Avrupa’da göç, iklim, savaş gibi başlıklar bilgiden çok duygu üzerinden tartışılıyor.

Asya’da hız, derinliğin önüne geçmiş durumda. Ancak arada önemli bir fark var. Bazı ülkelerde bu çelişkiyi dengeleyen mekanizmalar hala çalışıyor:

• Medya okuryazarlığı erken yaşta başlıyor
• Araştırmacı gazetecilik prestijli kabul ediliyor
• Okur “zor haber”le baş etmeyi öğrenmiş durumda

Türkiye’de ise bu denge uzun süredir zayıf. Çünkü biz sadece bilgi çağında yaşamıyoruz; aynı anda kriz, geçim derdi, güvensizlik ve gelecek kaygısı çağındayız. Bu yük altında kalan zihin, doğruyu değil, taşınabilir doğruyu arıyor.

OKUR DERİNLİĞİ İSTEMİYOR MU?

Bu soruya verilen cevap çok şeyi değiştirir. “İstemiyor” demek, okuru küçümsemektir. Oysa gerçek şudur: Okur derinliği reddetmiyor, derinliğin bedelini ödemeye gücü yetmiyor.

Derinlik zaman ister. Zihinsel enerji ister. Sakinlik ister.

Bugün birçok insan için bu üçü de lüks. Sabah işe giden, akşam yorgun dönen, yarınından emin olmayan bir okurdan uzun analizlere sakin bir zihinle dalmasını beklemek gerçekçi değildir. Bu yüzden okur kısa olana değil, kolay sindirilene yöneliyor.

Kolay olan ise çoğu zaman: Keskin, taraflı, duygusal ve net olandır.

OKUR GERÇEĞİ Mİ İSTİYOR, KENDİ GERÇEĞİNİ Mİ?

Belki de meselenin düğüm noktası burasıdır.

Okur çoğu zaman şunu arar:

• Onaylanmak
• Yalnız olmadığını hissetmek
• Kendi öfkesinin meşrulaştığını görmek

Bu nedenle haber, hakikatten çok bir ayna işlevi görmeye başlar. Medya da bu aynayı cilalar. Çünkü cilalanmış aynaya daha çok bakılır. Ama her ayna gerçeği göstermez. Bazıları yalnızca yüzü okşar.

Okur, bu aynaya baktığında rahatlıyorsa, içeriğin doğruluğu ikinci plana düşer.

“Talep Ettiğimiz Medya, Tıkladığımız Medyadır” Ne Kadar Doğru?

Bu cümle doğru, ama eksiktir. Daha doğru hâli şudur: Sistem, tıkladığımız medyayı çoğaltır. Biz de çoğalanı daha sık görürüz. Daha sık gördüğümüzü daha kolay tıklarız. Bu bir kısır döngüdür. Okur bu döngünün içindedir.

Medya ekonomik baskı altındadır. Algoritmalar duyguyu ödüllendirir. Derinlik ise sessiz kalır. Burada ne okur tamamen suçludur, ne medya tamamen masumdur. Bu, karşılıklı beslenen bir zayıflıktır.

OKURDA SEVİYE KAYBI MI YAŞANIYOR?

Bu soruya dikkatle yaklaşmak gerekir. Seviye kaybı demek, okuru aşağılamak demektir. Oysa yaşanan şey seviye kaybı değil, algısal dağılmadır.

Bugünün okuru:

• Daha az sabırlı
• Daha hızlı yargılayan
• Daha çabuk öfkelenen

Ama aynı zamanda:

• Daha şüpheci
• Daha az otoriteye teslim olan
• Daha çok karşılaştıran

Yani okur cahilleşmiyor. Ama parçalanıyor. Bilgi çok. Ama bağlam eksik. Haber çok. Ama anlam zayıf.

ARAŞTIRMACI OKUR HALA VAR MI?

Evet, var. Ama sessiz. Bağırmıyor. Trend oluşturmuyor. Yorumlarda görünmüyor. Uzun yazıları kaydediyor. “Sonra sakin kafayla okuyacağım” diyor. Hızla tüketmek yerine anlamaya çalışıyor.

Bu okur kitlesi küçük değil. Ama görünmez. Çünkü gürültü çağında sessizlik fark edilmiyor.

Çıkış Nerede? Çıkış, okuru suçlamakta değil. Medyayı yerden yere vurmakta da değil.

Çıkış, şurada duruyor:

• Okuru yargılamayan
• Ama hafife de almayan
• Duyguyu kullanan
• Ama ona teslim olmayan

bir gazetecilik anlayışında. Bu zor bir yol.

Ama tek gerçekçi yol. Çünkü gazetecilik sadece bilgi vermek değil, aynı zamanda okuru taşıyabileceği yere kadar götürme sanatıdır. Buradan şunu söyleyebiliriz: Okur doğruyu istiyor. Ama her doğruyu değil.

Kendisini aşağılamayan, kimliğini tehdit etmeyen, onurunu incitmeyen doğruyu. Bu bir zaaf mı? Evet. Ama aynı zamanda insan olmanın bedeli.

Bugün asıl mesele şudur: Okur değişti. Dünya değişti. Ama biz hâlâ eski okur üzerinden konuşuyoruz. Belki de artık sormamız gereken soru şudur: Okur ne istiyor değil, bu yorgun dünyada okur neyi taşıyabilir?