Tek çatı altında inanç

İnsanlık tarihine baktığınızda, coğrafyalar değişse de sorular hiç değişmez: Nereden geldik? Nereye gidiyoruz? Bu dünyanın anlamı nedir?

Belki de bu yüzden dinler, yalnızca bir inanç meselesi değil; insanlığın ortak hafızası, kültürü, kimliği ve yol arayışıdır. Bugün dünyada milyonlarca insan farklı dinlere bağlı, farklı semboller taşıyor, farklı ritüeller uyguluyor. Ama sorulan soru hep aynı merkezde toplanıyor:

“Bütün bu dinler bir gün tek bir çatı altında birleşebilir mi?”

Bu soru ilk bakışta ütopik görünebilir; fakat tarihte defalarca soruldu, defalarca denendi ve defalarca tartışıldı. Yıllar geçtikçe sorunun kendisi değişmedi ama insanlık değişti… Ve biz bugün aynı soruya farklı bir yerden bakıyoruz.

1-Dinleri Tek Çatı Altında Toplamak Mümkün mü?

Kâğıt üzerinde mümkün görünür; ama insan gerçeği işin içine girdiğinde cevap çok katmanlı hâle gelir. Çünkü din, sadece ibadet değildir. Din, aynı zamanda: Bir kimlik, bir aidiyet, bir kültür, bir aile mirası, bir toplumsal hafıza, bir yaşam şeklidir.

Dolayısıyla herhangi bir dinin “üst din” olarak tüm insanlığı kapsaması sosyolojik olarak oldukça zordur. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Akhenaton’un Aton dini girişimi, Roma’nın “Sol Invictus” kültü, tasavvufun evrensel birlik arayışı… Hepsi insanlığı tek bir hakikat noktasında buluşturmayı amaçladı; fakat uzun vadede birleşme yaşanmadı.

Neden?

Çünkü insanlar farklılıklarıyla var olur. Bir toplum için kutsal olan, başka bir toplumda kültürel bir sembol olabilir. Bu çeşitlilik, insanın tabiatından gelir; yani sorun ayrılık değil, çeşitliliğin kendisine gösterdiğimiz tahammülsüzlüktür. Bugün küreselleşmiş bir dünyada yaşıyoruz. Dinler birleşmedi ama birbirine yaklaştı. İnsanlar birbirinin ritüellerini öğrendi, farklı inançlardan ilham aldı, yeni bir ruhsal çeşitlilik doğdu. Bu bile başlı başına bir gelişmedir.

HANGİ DİN ÜSTÜN OLMALI?

İşte işin en kritik noktası burada başlıyor. Eğer insanlık bir gün tek bir din çatısı altında toplanacaksa, bu din hangi din olmalı? İslam mı? Hristiyanlık mı? Yahudilik mi? Budizm mi? Yoksa tamamen yeni bir din mi? Bu sorunun akademik, sosyolojik ve teolojik tek gerçekçi cevabı şudur: Hiçbir mevcut din, küresel birleşmenin çatısı olamaz.

Çünkü: Her din farklı bir varoluş sorusuna cevap verir. Her din kendi kutsal kitabını nihai hakikat olarak görür. Her dinin içinde bile farklı yorumlar, mezhepler, ekoller bulunur. Bir dinin “üst din” olması diğerlerinde direnç yaratır. Birleşme iddiası, asimilasyon hissi doğurur. Tarih de bunu kanıtlar: Bir din genişlediğinde bile, içinde yeni mezhepler doğar. Yani tek din bile çeşitli alt kollara bölünür.

Peki ne olur?

İnsanlık birleşecekse bu, mevcut bir dinin altında değil; yeni bir “üst değerler çatısı” altında gerçekleşebilir. Belki buna din bile demeyeceğiz. Belki de insanlığı birleştiren şey, kutsal kitap değil, kutsal değerler olacak.

Bugün dünya dinlerinin ortak paydasını oluşturan değerler var: Adalet, merhamet, doğaya saygı, insan onuru, eşitlik, barış, dayanışma.

Bunlar tüm dinlerin buluştuğu zeminlerdir. Birleşme din üzerinden değil, etik üzerinden olabilir.

BU FİKİR NEREDEN DOĞDU?

Hayır, kesinlikle yanlış bir algı değil. Bu fikir tarihin her döneminde ortaya çıktı; hem iyi niyetle hem de güç amacıyla.

* İyi niyetli arayışlar: Barış ve birlik: Din savaşları ve mezhep çatışmaları insanlığı çok yordu. Bu nedenle bazı düşünürler: “Eğer tek bir inanç sistemi olursa, çatışmalar biter.” diye düşündü. Bu içten bir arayıştı; barış arzusuydu.

* Güç odaklı arayışlar: Yönetimi kolaylaştırmak: Bazı imparatorlar ise şunu fark etti: “Halk tek bir dine inanırsa, yönetim daha kolay olur.” Bu nedenle dinleri birleştirme, siyasi kontrol için kullanıldı.

*Felsefi ve mistik arayışlar: Hakikatin birliği: Tasavvuf, Hindu mistisizmi, Budist felsefe gibi bazı ekoller: “Hakikat tektir, yollar farklıdır” diyerek evrensel bir birlik arayışına girdi. Bu ise insan ruhunun ortak özünü anlamaya yönelik bir çabaydı.

*Modern dönem: Dinlerarası diyalog: Bugün dünya artık “tek din” istemiyor. Fakat herkes ortak bir değerler zeminine ihtiyaç duyuyor. Tüm dinler farklıdır; ama insanlık aynıdır.

İNSANLIK TEK DEĞERLE BİRLEŞEBİLİR

Bugün dünyada milyonlarca insan var ve hepsi aynı sorunun peşinde: “Bu hayatın anlamı nedir?” Bu sorunun cevabı hiçbir zaman tek bir din çatısında toplanmayacak. Ama insanlık zamanla şunu öğrendi: Tek din mümkün değildir; fakat ortak değerler mümkündür. İnsanlığı birleştiren şey dinin adı değil, insanın vicdanıdır. Tek çatı altında inanç değil, tek çatı altında değer mümkündür. Belki de asıl mesele dinleri birleştirmek değil; dinlerin ortaklaştığı değerleri yükseltmektir.

Kim bilir… Belki insanlığın geleceği “tek din” değil, “ortak insanlık ahlakı”dır. Ve belki bunun adı bile olmayacak; herkesin içinde sessizce yaşayacak.