25-35 yaş grubu ‘Demans’ yolcusu!

2026’nın yeni vebası olarak görülen ‘dijital demans’ hakkında pek çok yazı yazıldı; açıklama yapıldı. Çağımız her başımıza gelene afili bir isim verip kapsül gibi sıkıştırma taraftarı ancak ‘dijital demans’ kavramı öyle hafife alınabilecek gibi değil. Zira bu unutkanlığın vitamin eksiklikleriyle bir ilgisi yok.

Bugüne kadar hafızasıyla övünen, hiçbir işi unutmayan, not almadan günlük takvimini eksiksiz yerine getirenler bile tükenmiş durumdalar.

Güne başlarken baş ağrısıyla kalkmak ve saatleri bulanık zihinle geçirmek kronikleşti. Bireysel sağlık sorunlarının kitlesele dönüşmüş olması tesadüf değil elbette.

Bahane de hazır: Beyin, kullanılmayan devreleri ‘enerji tasarrufu’ moduna alıyor ve tüm işleri teknolojiye -belki yapay zekaya- devrediyor.

Bunu övgü gibi algılayanlar, işlevsizleşen beynin zamanla hasar alacağını ve ebedi bir unutkanlığa yol açacağını henüz fark edemiyor…

En sevdiğim şeyi yapalım ve bilimsel altyapısını birlikte inceleyelim!

***

2012 yılında Alman sinirbilimci Manfred Spitzer bilişsel yeteneklerin bozulmasına neden olan teknolojinin aşırı kullanımını tanımlamak için ‘Dijital Demans’ terimini türetti. Bilişsel gerilime olarak kabul edilen süreçte:

Sürekli ekran uyarımı hipokampus aktivitesini azaltıyor.

Beynin hafıza ve öğrenme bölümünden sorumlu merkez parçasıdır. Küçük bir yapı olan hipokampus hem kısa hem de uzun vade hafıza performansının iyileşmesi ve çevre ile ilgili farkındalık kazanılmasına yardımcı olur. Hipokampus aynı zamanda öğrenme süreçleri ile de ilgilenir.

Dikkat süresinin kısalması, çalışma belleğini zayıflatıyor.

Ortalama dikkat süresi yaklaşık 40 saniyeye kadar düştü. Bunu en çok da sosyal medyada görüyoruz. Paylaşılan uzun cümleli açıklamaları kimse okumuyor, okuyamıyor. Çünkü beyin bununla uğraşmak istemiyor. Video ve fotoğraflarda aynı şekilde saniyeler içinde yok olup, gidiyor.

Multitasking sanılanın aslında bilişsel yüklenme olduğu uzmanlar tarafından vurgulanıyor.

Multitasking; aynı anda birden fazla görevi yerine getirme yeteneği olarak tanımlanıyor. İş hayatında zamanı daha verimli kullanma, hızlı kararlar alma ve birden fazla işi aynı anda yapabilme becerisi olarak değerlendiriliyor ancak bunun insanlara verdiği zarar hiç gündeme taşınmıyor. Artan stres ve tetiklenen kalp krizleri ile bağlantısı belki bilimsel verilerle ortaya konamaz ama aksini ispat etmek de zor!
***

MRI çalışmalarında yoğun dijitale maruz kalmasının hafıza, karar verme ve derin düşünme becerilerinde ölçülebilir düşüşler olduğu tespit edilmiş!
Sanmayın ki durumun yaşla bir ilgisi var.

Genel kabulde belli bir yaştan sonra belirli yetenekler zayıflar, unutkanlık başlar ve normal karşılanır. Ancak günümüzde bu terse dönmeye başladı.

Gençler, büyüklerine ‘ne yapacaktım, saat kaçta nerede olacaktım’ gibi basit soruları da sorabiliyor; daha hayati şeyleri de. Özellikle en riskli grubun 25-35 yaş arasında olduğu belirtilirken sebebinin de ‘sürekli çevrim içi’ olmaktan kaynaklandığı söyleniyor. Peki, bu bir hata mı ya da suçlu kim?

***

Çevrim içi olmayı, her daim iletişim kurmayı, çoklu düşünmeyi, herkese yetmeyi öğretmeye çalışan sistemin kendisi.

Gerek okul gerek iş dünyası bu şekilde olabilenleri ödüllendiriyor, günün sonunda algısı kapanmış, sisli bir zihni kimse umursamıyor. Sonra da herkes şikayetçi! ‘Scienceshining’ sayfasında uzmanların önerileri paylaşılmış, belki kurtarıcı olur diye ben de aktarmak istiyorum:

Bilgiyi kaydetmeden önce anlamlandırın yani özümseyin, tam öğrenme gerçekleştirin,

Bazen navigasyon yerine yolu düşünün ve kendiniz bulmaya çalışın,

Yazıları kopyalamak yerine içinden işinize yarar bölümleri not alın,

Dopamin yerine derin odak alışkanlığı edinin; yirmi tane video izlemek yerine birine bakın ve onunla ilgilenin…

***

Dijital demansı önemsemediğinizi hissedebiliyorum ama bence erken yaşta, bugüne kadar edinmek için uğraştığınız yeteneklerinizi kaybetme riskini göze almamalısınız…