Bilge kraldan yasanın egemenliğine – 1

En güzel muhabbetler çoğu zaman yolculuklarda yapılır.
Yol uzadıkça sohbet de derinleşir. Olmadık konular açılır; kimi zaman siyaset konuşulur, kimi zaman eski arkadaşlıklar hatırlanır, kimi zaman da aşka dair cümleler dökülür dilimizden. Konu değişir, düşünceler dallanır; fakat konuşacak bir şey mutlaka bulunur. Çünkü yol, insanın içini açan bir iklim gibidir.

Böyle yolculukların sonunda dostluklar da farklı bir hâl alır. İnsanlar birbirlerini daha iyi tanır; sözlerin arasındaki niyetleri, sessizliklerin içindeki duyguları daha kolay fark eder. Belki de bu yüzden atalarımız, bir insanı gerçekten tanımak isteyenlere şu öğüdü vermiştir: “Onunla ya ticaret yapın ya da onunla yolculuğa çıkın.” Çünkü yol, insanın karakterini saklayamadığı bir aynadır.

İlginçtir ki benzer bir sahne Yasalar adlı eserde de karşımıza çıkar. Bu diyalog, bir anlamda uzun bir yol sohbeti gibidir. Ancak bu kez Platon’un diğer eserlerinden farklı olarak başrolde Sokrates yoktur. Onun yerine konuşmayı yönlendiren ve tartışmayı ileriye taşıyan kişi Atinalı Yabancıdır.

Diyalog boyunca Atinalı Yabancı ile Giritli ve Spartalı muhatapları birlikte yürür, konuşur ve devletin nasıl kurulması gerektiğini tartışırlar. Eğitimden yasalara, erdemden şehir düzenine kadar pek çok konu bu yolculuk sırasında ele alınır. Sanki düşünce de yol gibi ilerler; her adımda yeni bir soru doğar, her durakta yeni bir cevap aranır.

Muhabbet, o dönemin devletleri ve bu devletlerin neden başarılı ya da neden başarısız oldukları sorusuyla başlar. Sohbet ilerledikçe Persler, Spartalılar ve Atinalılar üzerine düşünülür; dönemin büyük güçlerinin iyi yönleri kadar yanlışları da tartışılır.

Aslında yapılan şey geçmişi anlatmaktan çok onu irdelemektir. Hangi düzen güçlü devletler ortaya çıkarmıştır? Hangi hatalar devletleri zayıflatmıştır? Bu soruların peşinden gidilir.

Diyalog ilerledikçe konuşma adeta bir düşünce araştırmasına dönüşür. Tıpkı bir bilim insanının hipotez kurmadan önce verileri toplaması gibi farklı şehirlerin tecrübeleri incelenir. Her örnek, kurulacak yeni devlet düzeni için bir ipucu hâline gelir.

Böylece sohbet yalnızca geçmişi anlatan bir tarih konuşması olmaktan çıkar; gelecekte kurulabilecek en doğru siyasal düzeni arayan bir düşünce yolculuğuna dönüşür. Siyaset düşüncesinin en eski ve en zor sorularından biri şudur: İnsan doğası ihtiraslara, çıkarlara ve hatalara açıkken akla ve adalete dayanan sağlam bir siyasal düzen kurulabilir mi?

Antik dünyanın en büyük filozoflarından biri olan Platon, hayatı boyunca bu sorunun cevabını aramıştır. Onun siyaset felsefesi, gökyüzündeki kusursuz idealler ile yeryüzündeki insan gerçekliği arasındaki gerilimden doğan uzun bir düşünce yolculuğudur. Aslında onun siyaset düşüncesinin çıkış noktası filozof-kral idealidir. Onun temel eserlerinden biri olan Devlet’te en iyi siyasal düzenin, hakikatin bilgisine ulaşmış filozofların yönetimi altında kurulabileceği savunulur. İyinin bilgisine, yani gerçek anlamda epistemeye ulaşmış bir yönetici adaletin ne olduğunu kavrayabilir.

Bu bilgi yalnızca deneyim ya da kanaat değildir; var olanı görünür ve bilgiyi mümkün kılan İyi ideasını kavrayabilme yetisidir. Böyle bir kavrayışa sahip olan yönetici siyasal kararlarını hakikatin rehberliğinde verir. Bu nedenle Platon için ideal yönetim katı kurallara bağlı bir idare değildir; yaşayan ve düşünen bir akıl çoğu zaman yazılı kurallardan daha isabetli kararlar verebilir. Bu yüzden filozof-kralın yönetimi, yasaların yönetiminden bile üstün bir siyasal düzen olarak görülür.

Ancak Platon insan doğasının sınırlılıklarını yalnızca teoride değil, siyasal deneyimleri içinde de görmüştür. Sicilya’daki Syracuse kentinde Tiran Dionysios’u eğiterek filozof-kral idealini hayata geçirme girişimi başarısızlıkla sonuçlanmış; saray entrikalarının içine çekilmiş ve hatta bir süre köle olarak satılma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır.

Bu tecrübe Platon’a önemli bir gerçeği göstermiştir: bilge bir yöneticinin ortaya çıkması her zaman mümkün değildir.

Böylece Platon düşüncesinde “en iyi devlet” ile “gerçek dünyada mümkün olan devlet” arasında belirgin bir ayrım ortaya çıkar. Filozof, Yasalar adlı eserinde tasarladığı düzeni bu nedenle “ikinci en iyi devlet” olarak adlandırır. Çünkü ona göre en iyi yönetim hâlâ filozof-kralın yönetimidir; ancak böyle bir bilgenin her zaman ortaya çıkamayacağı bir dünyada siyasal düzeni ayakta tutacak olan şey yasaların egemenliği olacaktır.

Hiçbir yazılı kural, bilge bir zihnin her durumda vereceği kararı bütünüyle karşılayamaz. Hayatın akışı değişkendir; durumlar ve şartlar sürekli dönüşür. Buna rağmen yasalarla sınırlandırılmış bir yönetim, keyfî bir iktidardan daha güvenli bir siyasal düzen sağlar. Çünkü yasa, bireysel iradelerin değil aklın kurumsallaşmış biçiminin ifadesidir. Tek bir kişinin anlık kararlarına değil, toplumun ortak aklının sürekliliğine dayanır.

Bu nedenle Platon Yasalar adlı eserinde yasaları sıradan kurallar olarak değil, neredeyse tanrısal bir buyruk gibi saygı gösterilmesi gereken metinler olarak tanımlar. Ona göre yasa, insan tutkularının üstünde duran aklın ve düzenin sembolüdür.

Platon’un siyaset düşüncesindeki bu dönüşüm devletin bütün kurumlarını da yeniden düşünmeyi gerektirir. Yasaların nasıl yazılacağı, yurttaşların nasıl eğitileceği, mülkiyet düzeninin nasıl kurulacağı ve devlet kurumlarının nasıl işleyeceği gibi sorular onun Yasalar adlı eserinde ayrıntılı biçimde ele alınır. İşte bu düzenin somut çerçevesi ve kurumları, yazının ikinci bölümünde karşımıza çıkacaktır.