Devlet: Yaşamak için mi, iyi yaşamak için mi?

Uzun bir aradan sonra yeniden merhaba.

Bazı suskunluklar vardır; insan geri döndüğünde kaldığı yerden konuşamaz. Çünkü mekân aynı kalsa da zaman değişmiştir. Zaman değişince yalnızca olaylar değil, onlara baktığımız yer de değişir. Dün bize açık görünen bir hakikat, bugün başka bir soruya dönüşebilir. İnsan bazen konuşmaya değil, yeniden düşünmeye döner.

Ama insan, kaldığı yeri unutmadan yeniden başlayabiliyorsa, bu yalnızca bir geri dönüş değildir; kendine doğru yeniden yapılan bir yolculuktur.

Çünkü zaman yalnızca takvim yapraklarını değiştirmez; insanın içindeki kelimeleri, o kelimelerin ağırlığını, anlamını ve hatta sessizliğini de değiştirir. Belki bu yüzden aynı sorular, farklı zamanlarda başka karşılıklar bulur.

Bu satırlarda şimdiye kadar varlığı, bilgiyi, hakikati, ahlakı ve etiği konuştuk. İnsanın kendi içine yaptığı o uzun, yorucu, çoğu zaman sessiz yolculuğu…

Ama insanı gerçekten konuşmaya başladığınızda siyaset bir yerden mutlaka kapıyı çalar.

Çünkü insan, tek başına tamamlanan bir varlık değildir.

Başkasıyla anlam bulan bir hikâyedir.

Sokrates bunu fark etmişti. İnsanı kendi içine çevirdi. Sorular sordu. Rahatsız etti. Düşünmeye zorladı. Çünkü ona göre sorgulanmamış bir hayat, eksik yaşanmış bir hayattı.

Platon bu soruyu daha da büyüttü. Eğer insan erdemli olmak zorundaysa, birlikte yaşadığı düzen nasıl olmalıydı?

Böylece mesele yalnızca bireyin iç dünyasında kalmadı; siyasete, oradan devlete ulaştı.

Bugün ise Aristoteles’teyiz.

Sorular değişmiyor belki; ama bu kez daha sistemli, daha somut, daha ayakları yere basan bir dille yeniden soruluyor:

Devlet nasıl olmalı?

Ama belki bundan önce daha temel bir soru sormak gerekir:

İnsan neden devlet kurar?

Platon için ilk cevap ihtiyaçtır. İnsan kendi kendine yetemez. Eksiktir. Yaşamını sürdürebilmek için başkalarına ihtiyaç duyar. Devlet, bu zorunluluktan doğar.

Aristoteles ise meseleye başka yerden bakar.

Onun için devlet yalnızca ihtiyaçların düzenlenmesinden ibaret değildir. İnsan doğasının kendi ereğine doğru yürüyüşünün doğal sonucudur.

Çünkü insan yalnızca ihtiyaç duyan bir varlık değildir. Doğası gereği birlikte yaşayan bir varlıktır.

Bu yüzden Aristoteles ona zoon politikon der; yani siyasal bir varlık.

Bu ifade çoğu zaman yalnızca toplumsal bir canlı gibi çevrilip geçilir. Oysa Aristoteles’in kastettiği bundan daha fazlasıdır. Çünkü birlikte yaşamak yalnızca insana özgü değildir. Arılar da birlikte yaşar. Karıncalar da.

İnsanı onlardan ayıran şey sadece bir arada bulunması değildir.

Logosa sahip olmasıdır.

Konuşur; neyin iyi, neyin kötü olduğunu tartışır.

Adaletin ne olduğunu sorar.

Haksızlığa itiraz eder.

Ortak hayatı yalnızca paylaşmaz; ona anlam verir.

İnsanı siyasal yapan da tam olarak budur.

Çünkü Aristoteles’e göre doğada hiçbir şey sebepsiz değildir. Her varlık içinde taşıdığı potansiyeli gerçekleştirmeye yönelir. Kendi doğasına uygun tamamlanmış hâline doğru ilerler.

Bir tohum ağaca dönüşmek ister.

Göz görmek ister.

Akıl anlamak ister.

İnsan ise kendini gerçekleştirmek ister.

Aristoteles’in ereksellik anlayışı burada belirginleşir.

Varlık yalnızca olduğu şey değildir; içinde taşıdığı imkâna doğru hareket eden bir oluş hâlidir.

İnsan da böyledir.

Kendi doğasını tamamlamaya yönelir.

Ama bu tamamlanış bir anda olmaz.

Önce aile vardır.

İnsan ilk düzen duygusunu orada öğrenir.

Sonra aileler birleşir; köy ortaya çıkar.

Hayat genişler.

İhtiyaçlar çoğalır.

İlişkiler karmaşıklaşır.

Ama gelişim burada durmaz.

Çünkü aile yaşatır.

Köy gündelik ihtiyaçları karşılar.

Fakat insan yalnızca hayatta kalmak için var olan bir canlı değildir.

İşte bu yüzden polis ortaya çıkar.

Yani tamamlanmış siyasal topluluk.

Aileden köye, köyden polise uzanan bu çizgi yalnızca toplumsal büyümenin hikâyesi değildir.

Bu, insan doğasının kendi ereğine doğru yürüyüşüdür.

Aristoteles burada çok çarpıcı bir şey söyler:

Polis zaman bakımından aileden sonra gelir; ama doğa bakımından ondan önce gelir.

Çünkü bütün, parçadan önce gelir.

Parça anlamını bütünden alır.

Bir beden ortadan kalktığında el hâlâ “el” diye adlandırılabilir. Ama artık işlevini kaybetmiştir.

İnsan da böyledir.

Onu insan yapan yalnızca biyolojik varlığı değildir.

Kendi doğasını gerçekleştirebildiği siyasal bütünün içinde anlam kazanmasıdır.

Eğer insan doğası gereği siyasal bir varlıksa, devlet de bu doğanın olgunlaşmış hâlidir.

Sonradan kurulmuş yapay bir sözleşme değil…

İnsanın kendi doğasından çıkan bir tamamlanmadır.

Ama bu doğallık başıboşluk değildir.

Çünkü insan logos sayesinde yalnızca doğanın içinde yaşamaz; ona biçim verir.

Taştan ev yapar.

Toprağı yerleşime dönüştürür.

Sözü kurala çevirir.

Birlikte yaşamayı düzene dönüştürür.

Polisi diğer birlikteliklerden ayıran da budur.

Kendi kendine yetebilmesi.

Bağımsız olması.

Tamamlanmış olması.

Ve belki en önemlisi…

İnsana yalnızca yaşayacağı bir alan değil, iyi yaşayabileceği bir imkân sunmasıdır.

Eğer mesele yalnızca hayatta kalmak olsaydı aile yeterdi.

Köy yeterdi.

Ama yetmiyor.

Çünkü insan yalnızca yaşayan değil, nasıl yaşayacağını sorgulayan bir varlık.

Tam da bu yüzden Aristoteles için devlet, yalnızca yaşamı koruyan bir yapı değil; iyi yaşamın zemini.

Aristoteles buna eudaimonia der.

Ama bu sıradan anlamda mutluluk değildir.

Geçici bir haz hiç değildir.

Bu, insanın kendi doğasına uygun, erdemle biçimlenmiş, tamamlanmış bir yaşam sürmesidir.

Belki de devlet dediğimiz şey tam burada anlam kazanır.

İnsanı yalnızca yaşatan değil; kendi hakikatine uygun yaşayabileceği bir imkân sunan düzen olarak…

Ve şimdi yeni sorumuz bu:

İyi yaşam gerçekten nedir?