Mutluluğun anatomisi III

Geçen yazımızda Aristoteles'in mutluluk anlayışının ikinci ayağı olan erdem üzerinde durmuştuk. Karakter erdemlerinin alışkanlıkla, düşünsel erdemlerin ise eğitim ve deneyimle geliştiğini konuşmuş; ölçünün hem insanın karakterinde hem de ortak yaşamın düzeninde nasıl hayat bulduğunu görmüştük.

Şimdi sıra, Aristoteles'in mutluluk anlayışını tamamlayan son halkaya geldi: düşünsel yaşam.

Fakat bu aşamaya geçmeden önce, geçen yazımızda kapısını araladığımız önemli bir kavrama yeniden dönelim: Sophia.

Sophia, bilgelik demektir. Ayasofya ve bugün kullandığımız felsefe, yani philo-sophia (bilgelik sevgisi) kelimesi de aynı kökten gelir.

Aristoteles'in sözünü ettiği bilgelik, varlığın ilkelerini ve hakikati kavramaya yönelen en yüksek bilgi biçimidir. Bir bakıma, varlığın konuştuğu dili duyabilmektir.

Pratik bilgelikte insan, doğru olanı belirli bir amaç için yapar. Bir mimarın işlevsel ve çevresiyle uyumlu yapılar tasarlaması, bir hekimin hastasını iyileştirmesi ya da bir yöneticinin adaleti sağlaması. Buradaki bilgi, doğrudan hayata yön verir.

Sophia ise bambaşka bir ufka bakar.

İnsan burada herhangi bir fayda elde etmek için öğrenmez. Hakikati, sırf hakikat olduğu için araştırır. Bilmek için bilir, anlamak için düşünür. Aristoteles'in bilgeliği insan hayatının en özgür etkinliği olarak görmesinin sebebi de budur. Çünkü düşünmenin ödülü yine düşünmenin kendisidir. Bilgeliği bir çıkara bağladığınız anda, hakikatin peşinden giden o içten kıvılcım sönmeye başlar.

İşte bu bilgelik sevgisi bir yaşam biçimine dönüştüğünde theoria, yani düşünsel hayat başlar.

Sophia, insanın düşünsel olgunluğunu ifade eder. Theoria ise bu olgunluğun hayatın tamamına yayılmasıdır. İnsan artık olayların içinde sürüklenen biri olmaktan çıkar; onlara daha geniş bir ufuktan bakmayı öğrenir. Parçalar arasında kaybolmak yerine bütünü görmeye başlar. Olayların ardındaki düzeni, varlığın içindeki ahengi ve nedenleri kavradıkça hakikat, zihninde duran kuru bir bilgi olmaktan çıkar; yaşanan bir tecrübeye dönüşür.

İnsanın en derin huzuru tam da burada filizlenir.

Bu bakış insanı dünyadan uzaklaştırmaz. Tam tersine, dünyayı daha derinden kavramasını sağlar. İnsan, evrenin düzeniyle kendi aklı arasında bir uyum kurdukça içinde kalıcı bir huzur doğar. Bu huzur, gelip geçen hazların verdiği kısa süreli sevinçlerden çok daha derindir. Hayatın bütününü kuşatan ve insanın kendi doğasına uygun yaşamasından doğan köklü bir mutluluktur.

Aristoteles bunu evrenin düzenini temaşa etmek olarak anlatır. İnanan bir insan için ise bu temaşa, Allah'ın kurduğu o muazzam düzeni ve kâinatın satır aralarındaki ezelî hikmeti okuyabilmektir. Varlığın her parçasında tecelli eden bu hikmeti fark ettikçe bilgi hayranlığa, hayranlık ise köklü bir huzura dönüşür.

Aristoteles'e göre insan, doğası gereği siyasal bir varlıktır. Adaleti, ölçüyü ve karakter erdemlerini hayatına taşımayan bir insanın düşünsel olgunluğa ulaşması kolay değildir. Theoria, erdemli hayatın olgunlaşmış meyvesidir. İnsan önce erdemle yaşamayı öğrenir, ardından varlığın anlamını temaşa edecek olgunluğa erişir.

Artık bütün hayatımıza yayılan bir bilgeliğe ulaşmış bulunuyoruz. Aristoteles'in mutluluk anlayışı da bize eskisi kadar uzak görünmüyor. Ancak mutluluk tanımının önemli bir parçasını bilinçli olarak sona bırakmıştık. Şimdi o eksik parçaya dönelim: etkinlik.

İlk yazımızda Aristoteles'in mutluluğu, "ruhun erdeme uygun etkinliği" olarak tanımladığını söylemiştik.

Peki nasıl bir etkinlik?

Günlük hayatta etkinlik denildiğinde akla spor yapmak, yürüyüşe çıkmak ya da herhangi bir işle meşgul olmak gelir. Aristoteles'in kastettiği anlam ise bundan çok daha derindir. Ona göre mutluluk, bir bekleyiş ya da hayattan elini eteğini çekmiş bir dinginlik değildir. Ruhun en canlı, en uyanık ve en üretken hâlidir.

İnsanı mutlu kılacak etkinlik de insana özgü olan etkinliktir.

Bir bıçağın yetkinliği iyi kesmesinde, bir gözün yetkinliği iyi görmesindedir. Her varlığın kendine özgü bir işlevi vardır. İnsanı diğer canlılardan ayıran temel özellik ise akıldır.

Öyleyse insanın en yetkin etkinliği, aklını erdeme uygun biçimde kullanmasıdır. Mutluluk da burada doğar. İnsan aklını erdemin rehberliğinde kullandıkça, bu etkinlik hayatın tamamına yayılır; zamanla karakterine dönüşür ve kalıcı bir huzur kazandırır.

Böylece Aristoteles'in mutluluk anlayışının üç temel ayağı da tamamlanmış olur.

Bunu zihnimizde somutlaştırmak için yine baybi grayderimizi düşünelim.

Yol açarken bütün gücüyle çalışır. Önündeki engelleri kaldırır, zemini dengeler, yönünü sürekli düzeltir. Yorulur, zorlanır ama durmaz. Bu çaba, insanın karakter erdemleriyle hayatın içinde verdiği mücadeleye benzer.

Sonunda yol tamamlanır.

Baybi grayder bir an durur. Arkasına bakar. Biraz önce aşılmaz görünen engellerin yerinde artık dümdüz bir yol uzanmaktadır. Motor hâlâ sıcaktır; bütün sistemi çalışır durumdadır. Sessizleşen yalnızca gürültüdür. Bilinç ise her zamankinden daha uyanıktır.

İşte theoria biraz da bu ana benzer.

Emek sessizleşmiştir. Yol açılmıştır. İnsan artık yalnızca önüne bakmaz; geçtiği yolu da görür. Açılan yolu, o yolu çevreleyen düzeni ve kendi emeğinin bütündeki yerini aynı anda kavrar. İşte o anda hakikat, sadece düşünülen bir şey olmaktan çıkar; yaşanan bir tecrübeye dönüşür.

Aristoteles'in bütün bu anlatmak istediği, belki de tek cümlede özetlenebilir.

Mutluluk, insanın aklını erdemle olgunlaştırarak kendi doğasına uygun yaşadığı hayatın içindedir. Her doğru seçimle biraz daha büyür, her erdemli davranışla biraz daha kök salar. Bu yüzden mutluluk, insan ömrüne yayılan olgunlaşmanın adıdır.

Şimdi ise bizi yeni bir soru bekliyor.

İnsan böyle bir hayatı her toplumda, her yönetim altında yaşayabilir mi?

Hakikati araştıracak zamanı, ruhsal huzuru ve düşünce özgürlüğünü insana hangi siyasal düzen sağlayabilir? Aristoteles'e göre insanı gerçekten insan yapacak en iyi yönetim biçimi hangisidir?

Bir sonraki yazımızda, "politeia" kavramını ve iyi bir devletin hangi sarsılmaz ilkeler üzerinde yükseldiğini birlikte ele alacağız.