Avrupa Birliği yıllardır serbest ticaretin, ekonomik bütünleşmenin ve ortak pazar anlayışının önemli savunucularından biri olarak kendisini tanıttı. Ülkeler arasındaki ticari engellerin kaldırılması, üretimin gelişmesi ve yatırımların kolaylaştırılması bu anlayışın temelini oluşturuyordu.
Ancak bugün Avrupa'da farklı bir yaklaşım giderek güç kazanıyor: “Made in Europe”, yani Avrupa'da üretilmiş olmak. İlk bakışta oldukça doğal görünen bu yaklaşım, sanayi politikalarının yeniden şekillendiğini gösteriyor.
Avrupa Birliği, Çin'in üretim kapasitesi ve ABD'nin sanayi teşvikleri karşısında kendi fabrikalarını, istihdamını ve teknolojik gücünü korumaya çalışıyor.
Mart 2026'da gündeme getirilen Sanayi Hızlandırma Yasası teklifi de bu arayışın somut örneklerinden biri. Peki, Avrupa'nın kendi üretimini desteklemesi yalnızca ekonomik bir tercih mi, yoksa yeni ticari sınırların başlangıcı mı? Bu sorunun Türkiye açısından özel bir önemi bulunuyor.
Çünkü Türkiye, 1996 yılından beri Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği ilişkisi içerisinde. Otomotivden beyaz eşyaya, tekstilden makine sanayisine kadar birçok sektörde Avrupa üretim zincirinin önemli parçalarından biri hâline geldi.
Türkiye'de kurulan fabrikalar yalnızca iç pazar için değil, Avrupa'daki tüketiciler ve sanayi kuruluşları için de üretim gerçekleştiriyor. Üstelik bu fabrikaların tamamı Türk sermayesine ait değil. Alman, Fransız, İtalyan ve başka ülkelerden yatırımcılar da Türkiye'de üretim yapıyor. Dolayısıyla mesele yalnızca Türk şirketlerinin değil, Avrupa sermayesinin Türkiye'deki yatırımlarının geleceğini de ilgilendiriyor.
Burada dikkat çekici bir çelişki ortaya çıkıyor. Bir Alman şirketi Türkiye'de fabrika kurduğunda, ürettiği malın menşei belirli kurallar çerçevesinde Türkiye olabiliyor. Aynı şirket Almanya'da üretim yaptığında ise ürün Avrupa Birliği menşeli kabul edilebiliyor.
Şirketin sahibi değişmediği hâlde üretim yerinin değişmesi, yeni sanayi teşviklerinden yararlanma koşullarını etkileyebiliyor. Avrupa Komisyonu’nun teklifinde Türkiye gibi Gümrük Birliği ilişkisi bulunan ülkeler için belirli menşe eşdeğerlikleri öngörülüyor.
Ancak bu düzenlemeler, bütün Türk ürünlerinin koşulsuz biçimde Avrupa üretimi sayılacağı anlamına gelmiyor. Özellikle kamu alımları, devlet destekleri ve bazı stratejik sektörlerde farklı şartlar bulunabiliyor.
Daha önemlisi, teklifin yasama sürecinde bu eşdeğerliklerin daraltılmasını öngören değişiklikler de tartışılıyor. Dolayısıyla bugün sunulan bir güvence, yarın kabul edilecek nihai metinde aynı biçimde korunmayabilir.
Bu belirsizlik yatırımcılar açısından ciddi bir sorun oluşturabilir. Türkiye'de yeni bir fabrika kurmayı planlayan uluslararası şirket, Avrupa Birliği içerisinde üretim yapmanın daha fazla teşvik sağlayacağını düşünürse yatırım kararını değiştirebilir. Böyle bir gelişmenin sonuçları yalnızca ihracat rakamlarında görülmez.
İstihdam, teknoloji transferi, yan sanayi ve bölgesel kalkınma da etkilenebilir. Konunun başka bir boyutu ise ham madde ve ara mallardır. Türkiye'de üretilen çelik, alüminyum veya otomotiv parçaları Avrupa'daki fabrikalarda kullanılabiliyor.
Bir İtalyan üretici Türk malzemesini satın alarak kendi ülkesinde nihai ürün üretebiliyor. Ancak Türkiye'de tamamlanmış benzer bir ürünün belirli kamu desteklerinden yararlanamaması ihtimali, üzerinde düşünülmesi gereken bir eşitsizlik yaratabilir.
Avrupa'nın Türk ham maddesine ihtiyaç duyarken Türkiye'deki nihai üretimi daha sınırlı biçimde desteklemesi, ülkemizin üretim zincirindeki konumunu tartışmaya açacaktır. Elbette mevcut düzenleme teklifi, Türkiye'den Avrupa'ya yapılan bütün ihracatın yasaklanması anlamına gelmiyor. Normal ticaret ile kamu kaynakları kullanılarak desteklenen alımlar birbirinden ayrılmalıdır.
Ancak bir ürünün pazara girebilmesi, o pazarda eşit rekabet koşullarına sahip olduğu anlamına da gelmez. Burada ekonomik ilişkilerin siyasi boyutu önem kazanıyor. Avrupa Birliği, belirli koşullar altında üçüncü ülkelerin menşe eşdeğerliğini sınırlandırabilecek mekanizmalar oluşturmayı tartışıyor.
Bu yetkilerin hukuki gerekçelere dayanması gerekiyor. Yine de uygulamada ekonomik kararların siyasi anlaşmazlıklardan ne ölçüde bağımsız kalacağı önemli bir soru olarak karşımızda duruyor. Türkiye açısından sorun, yalnızca bugünkü ticaret hacminin korunması değildir. Asıl mesele, gelecekteki sanayi yatırımlarının hangi ülkelere yönlendirileceği ve Türkiye'nin yüksek katma değerli üretimde nasıl bir konum elde edeceğidir.
Üstelik Gümrük Birliği'nin yapısal bir özelliği bu tartışmayı daha da önemli kılıyor. Türkiye, Avrupa'nın birçok ticaret kuralına uyum sağlamak zorundayken bu kuralların belirlendiği karar mekanizmalarında üye ülkelerle aynı haklara sahip bulunmuyor. Bu nedenle Türkiye'nin ihtiyacı yalnızca mevcut ayrıcalıkların korunması değil, öngörülebilir ve karşılıklı yükümlülüklere dayanan bir ekonomik ilişkinin geliştirilmesidir.
Avrupa'nın kendi sanayisini güçlendirme isteği anlaşılabilir. Ancak yıllardır aynı üretim zincirinin içerisinde bulunan ortakların yeni kurallarla dezavantajlı duruma düşürülmesi, ekonomik bütünleşmenin geleceği açısından tartışılmalıdır.
Sonuçta mesele bir ürünün üzerinde “Made in Türkiye” veya “Made in Europe” yazması değildir. Asıl mesele, yarının fabrikalarının nerede 3 kurulacağına ve üretimin kazancının kimler arasında paylaşılacağına kimin karar vereceğidir.