Filibe’de Roma stadyumunun taş sıralarına bakarken, bugünkü çarşının altında uzanan eski pisti düşünmüştüm. Meydandan görünen bölüm, bir zamanlar orada kurulmuş hayatın ancak bir parçasıydı. Balkanlar’dan Orta Doğu’ya uzanan coğrafyanın yakın tarihine bakarken de benzer bir durumla karşılaşıyoruz.
Bir sınır kapısında, bir seçimde ya da bir sokak gösterisinde başlayan gerilimin altında çoğu zaman daha eski anlaşmazlıklar var. Fakat tarihin hangi katmanına bakarsak bakalım, bugünkü kararların sorumluluğu bugünün insanlarına ait.
İsveç’in eski başbakanı Carl Bildt, 2015’te yayımlanan bir yazısında Bosna’dan Basra’ya uzanan Osmanlı coğrafyasını dillerin, inançların ve geleneklerin iç içe geçtiği bir mozaik olarak tarif ediyordu. İmparatorluğun bu geniş bölgede uzun süre görece istikrarlı bir düzen sağladığını, şiddetli çözülüşünün ardından ise kalıcı bir bölgesel düzen kurulamadığını savunuyordu.
Bu görüş, bir imparatorluğun yıkılışından sonra sınır çizmenin, o sınırlar içinde ortak bir hayat kurmaktan neden daha kolay olduğunu düşünmeye çağırıyor. Osmanlı yönetiminin uzun ömrü, farklı toplulukların aynı siyasal çatı altında yaşayabilmesi bakımından üzerinde durulmaya değer.
Bu düzenin içinde eşitsizlikler, isyanlar ve savaşlar da vardı. Bugün o deneyimden alınabilecek ders, birbirine komşu toplulukların gündelik hayatlarını hangi kurumlar ve ilişkiler sayesinde sürdürebildiğini anlamakta yatıyor.
Bir pazarın, bir limanın ya da bir ticaret yolunun çevresinde oluşan ilişkiler, yönetimler değişse de insanların birbirine duyduğu ihtiyacı ortadan kaldırmıyor. İmparatorluk sonrası kurulan devletlerin önünde zor bir mesele vardı. Birbirine karışmış toplulukların yaşadığı yerlerde yurttaşlık nasıl tanımlanacak, iktidar nasıl paylaşılacak, dil ve inanç farklılıkları nasıl korunacaktı?
Dış güçlerin sınırların ve yönetimlerin oluşumundaki rolü bu soruları daha da ağırlaştırdı. Yine de her savaşın kendi başlangıcı var. Suriye’de 2011’de reform isteyen barışçıl gösterilerin ölümcül güçle bastırılması, bir yönetimin tercihinin krizi nasıl derinleştirebildiğini gösterdi.
Yugoslavya’nın dağılması sırasında ise milliyetçi siyaset, yıllarca yan yana yaşamış insanların komşuluğunu hedef aldı.
Bir bölgede barışın ne kadar sağlam olduğunu anlamak için insanların devlete hangi koşullarda başvurabildiğine bakmak gerekir. Bir aile çocuğunun güvenliğinden kaygı duymadan okula gönderebiliyor mu? Bir yurttaş, kimliği yüzünden işten veya kamu hizmetinden dışlandığında hakkını arayabiliyor mu?
Yerel topluluklar, yaşadıkları kentin geleceği hakkında alınan kararlara katılabiliyor mu? Bu soruların cevabı, diplomatik bildirilerin gündelik hayatta neye karşılık geldiğini gösterir. Türkiye’nin bu coğrafyada yapabileceği işlerden biri, komşuların düzenli görüşebildiği ve anlaşmazlıklarını büyümeden ele alabildiği masaların kurulmasına katkı vermektir.
Türkiye, Bosna-Hersek ve Sırbistan arasında 2009’da oluşturulan üçlü danışma mekanizması bu yönde atılmış bir adımdı. Tarihî bağlar Türkiye’ye temas kurma imkânı veriyor. O temasın güvene dönüşmesi ise tarafların eşit söz hakkına sahip olmasına, birbirlerinin kaygılarını duyabilmesine ve alınan kararların uygulanmasını birlikte izleyebilmesine bağlı.
Barış temelli ittifakların ekonomik karşılığını da somut düşünmek gerekiyor. Ortak bir nehrin suyunu kullanan iki ülke, kuraklıkta ne kadar su bulunduğunu ve nasıl paylaşılacağını önceden konuşabilir.
Sınırda bekleme sürelerini azaltan bir anlaşma, karşı yakaya mal satan küçük üreticinin maliyetini düşürebilir. Komşu belediyeler afetlerde kullanacakları ekipmanı ve geçiş usullerini önceden belirleyebilir. Bu işlerin her biri farklı kurumları aynı masaya getirir.
Birlikte çalışmanın faydası da bütçe tablolarından önce çiftçinin tarlasında, esnafın dükkânında ve yardım bekleyen ailenin hayatında görülür. İstanbul’da 2022’de başlatılan Karadeniz Tahıl Girişimi, bölgesel işbirliğinin etkisinin sınırları nasıl aşabileceğini gösterdi. Türkiye ve Birleşmiş Milletlerin katkısıyla Rusya ile Ukrayna arasında tahıl sevkiyatına imkân veren bir düzenleme kuruldu.
Savaş sürerken belirli bir konuda anlaşmaya varılabilmesi, diplomasiye somut bir hareket alanı açtı. Karadeniz’deki sevkiyatın yeniden başlaması, gıdaya erişimi o limanlardan binlerce kilometre uzakta yaşayan insanlar için de önemliydi. Böyle ortaklıkların kalıcılığı, ilk anlaşmazlıkta ne olduğuyla sınanır. Bir seçimle hükümet değiştiğinde ortak komisyon çalışmaya devam ediyor mu?
Bir taraf taahhüdünü yerine getirmediğinde öteki tarafın başvurabileceği bir yol var mı? Anlaşmanın maliyeti ve kazancı kamuoyuna açık mı? Bu ayrıntılar, törenlerde imzalanan belgeleri yıllar boyunca işleyen kurumlara dönüştürür.
Türkiye’nin kurucu, kolaylaştırıcı ya da arabulucu olarak üstleneceği rolün değeri de ortaklarının o masaya kendi iradeleriyle yeniden oturmak istemesiyle ölçülür. Bosna’dan Basra’ya uzanan geniş coğrafyada her ülkenin tarih hafızası ve gelecek tasavvuru farklı. Türkiye’nin barışa katkısı, bu farklılıklar içinde hangi ortak işlerin yapılabileceğini sabırla aramasında yatıyor.
Bir gencin doğduğu kentte gelecek kurabilmesi, bir üreticinin sınırın ötesindeki müşterisine güvenle ulaşabilmesi, bir komşunun kriz anında telefonunu açıp ötekini arayabilmesi bu çabanın elle tutulur sonuçlarıdır. Dünya barışına katkı da bazen tam orada, iki komşunun bir anlaşmazlığı savaşa dönüşmeden çözebildiği yerde başlar.