Birliğin harcı

Bir Türk gencinin başka bir Türk devletinde diplomasını yeniden kanıtlamak zorunda kalmadan çalışabildiğini düşünelim. Bir üreticinin malını günlerce sınır kapılarında bekletmeden müşterisine ulaştırabildiğini, bir araştırmacının ortak bir bilim fonuyla projesini geliştirebildiğini…

Türk Devletleri Birliği fikri, böyle somut karşılıklar kazandığında tarihî bir özlemin ötesine geçer. Asıl soru, aynı kökten gelmenin heyecanını, birlikte yaşamanın kurallarına ve ortak refaha dönüştürüp dönüştüremeyeceğimizdir.

Avrupa Birliği benzeri bir yapıdan söz ediyorsak, yalnızca zirveleri ve dostluk açıklamalarını düşünemeyiz. Böyle bir bütünleşme; ortak pazar, hareketlilik, bağlayıcı kurallar, denetim ve gerektiğinde yetki paylaşımı anlamına gelir.

Ülkeler bağımsızlıklarını korurken bazı kararları birlikte almayı kabul eder. Bu nedenle mesele, birbirini seven yönetimlerin yakınlaşmasından daha büyüktür.

Liderler değiştiğinde de işleyecek, anlaşmazlık yaşandığında da ayakta kalacak kurumların kurulması gerekir. Bu girişimin güçlü bir kültürel zemini bulunabilir. Dil yakınlıkları, ortak tarih anlatıları ve birbirini tanıma isteği, toplumlar arasındaki mesafeyi azaltabilir.

İnsanların kendilerini yabancı hissetmeden ilişki kurabilmesi, ticaretten eğitime birçok alanda başlangıcı kolaylaştırır. Ancak kültürel akrabalığı kusursuz bir anlaşma zemini saymak yanıltıcıdır. Aynı geçmişe farklı anlamlar yüklenebilir; ortak kelimeler, farklı beklentileri kendiliğinden uzlaştıramaz.

Yakınlık, karşılıklı öğrenmeyle desteklendiği ölçüde kalıcı bir avantaja dönüşür. Ekonomik açıdan bakıldığında genişleyen pazar önemli imkânlar sunabilir. Üretim kapasitesi, doğal kaynaklar, tarım, enerji ve ulaşım olanakları birbirini tamamlayacak biçimde değerlendirilebilir.

Ortak standartlar ve sadeleşen gümrük işlemleri, işletmelerin maliyetlerini azaltabilir. Bununla birlikte kazancın ülkeler arasında eşit dağılacağı varsayılamaz. Büyük şirketler hızla büyürken küçük üreticiler rekabette zorlanabilir.

Birliğin bazı üyeleri yalnızca hammadde sağlayıcısına veya tüketim pazarına dönüşürse ekonomik bütünleşme zamanla siyasi huzursuzluk üretir. Bu yüzden ortak pazarın yanında kalkınma dayanışması da düşünülmelidir.

Daha az gelişmiş bölgelerde ulaşım, eğitim ve teknoloji yatırımlarını destekleyen fonlar kurulabilir. Fakat ortak bütçeye daha fazla kaynak aktaran toplumların bunun karşılığını sorgulaması doğaldır. Kaynakların hangi ölçütlerle dağıtıldığı açıklanmazsa dayanışma tartışmalı bir yük paylaşımına dönüşebilir.

İyi niyetin yerini güvenilir hesaplar, açık ihaleler ve bağımsız denetim almalıdır. Vatandaş, ödediği katkının bir ayrıcalık düzenini beslemediğini görebilmelidir. Coğrafya, böyle bir oluşuma hem değer hem sorumluluk yükler.

Orta Asya’dan Kafkasya’ya ve Türkiye’ye uzanan bağlantılar, Asya ile Avrupa arasındaki ticarette yeni seçenekler yaratabilir. Ancak harita üzerinde çizilen bir güzergâhın verimli çalışması için limanların, demiryollarının ve sınır işlemlerinin uyumu gerekir. Türk devleti olmayan transit ortaklarla güvenilir ilişkiler kurulması da zorunludur.

Komşularını dışlayan bir anlayış, ulaşım ağlarının gelişmesini güçleştirebilir. Birliğin ekonomik başarısı, çevresiyle kuracağı iş birliğine de bağlı olacaktır. Enerji alanındaki ortaklıklar tedarik seçeneklerini artırabilir, uzun vadeli yatırımları kolaylaştırabilir. Buna karşılık boru hatlarının, ticaret yollarının ve kritik altyapının güvenliği yeni kırılganlıklar doğurabilir. Büyük güçler arasındaki rekabet, üye ülkeleri farklı yönlere çekebilir.

Her devletin mevcut anlaşmaları, ekonomik bağımlılıkları ve güvenlik tercihleri vardır. Bunları bir gecede değiştirmesi beklenemez. Ortak dış politika geliştirmek, farklılıkları yok saymak yerine hangi konularda birlikte hareket edilebileceğini sabırla belirlemeyi gerektirir.

Serbest dolaşım ise vatandaşın birliği en yakından hissedeceği alanlardan biridir. Çalışmak, öğrenim görmek ve iş kurmak kolaylaşabilir. Fakat ücretler ve yaşam koşulları arasındaki farklar, hareketliliği belirli ülkelere yöneltebilir.

Bazı bölgeler nitelikli çalışanlarını kaybederken diğerlerinde barınma ve kamu hizmetleri üzerindeki baskı artabilir. Bu ihtimaller karşısında çalışan haklarının korunması, sosyal güvenlik düzenlemelerinin uyumlaştırılması ve yerel ihtiyaçların gözetilmesi önem kazanır.

İnsan hareketliliği, ucuz emek arayışının aracına dönüşmemelidir. Bütün bu alanların temelinde hukuk bulunur. Vatandaşın hakkını arayabildiği, yatırımcının kuralları öngörebildiği ve devletlerin anlaşmazlıklarını çözebildiği mekanizmalar olmadan ekonomik yakınlaşma sınırlı kalır.

Ortak kararları yalnızca işine geldiğinde uygulayan üyeler, diğerlerinin güvenini tüketir. Nüfusu ve ekonomisi daha büyük ülkelerin belirleyiciliği de küçük üyelerde kaygı yaratabilir.

Karar düzeni, etkili yönetimle eşit saygınlık arasında denge kurmalıdır. Birlik, herhangi bir başkentin genişletilmiş etki alanı olarak algılanmamalıdır. Demokratik meşruiyet de ihmal edilemez. İnsanların yaşamını etkileyen düzenlemeler yalnızca bürokratlar arasında hazırlanırsa vatandaş kendisini sürecin dışında hissedebilir.

Ortak kurumların yetkileri, bütçeleri ve sorumlulukları anlaşılır biçimde açıklanmalıdır. Parlamento denetimi, sivil toplum katılımı ve özgür tartışma, yanlış kararların düzeltilmesine yardımcı olur. Üyelerin farklı toplumsal yapıları ve kültürel çeşitliliği korunmalıdır.

Türk kimliği etrafında gelişen yakınlaşma, bu ülkelerde yaşayan diğer toplulukların eşit yurttaşlığını zedelememelidir. Bu nedenle ilerleme, büyük ilanlardan önce uygulanabilir adımlarla başlamalıdır. Ortak araştırmaların, karşılıklı diploma tanımanın ve ticareti kolaylaştıran düzenlemelerin sonuçları görülmelidir.

Para birliğinden sınır politikasına kadar her karar kendi koşullarıyla değerlendirilmelidir. Başarıyı toplantı sayısıyla ölçmek yerine vatandaşın hayatındaki iyileşmeye bakmalıyız.

Türk Devletleri Birliği’nin gerçek gücü, ortak geçmişi ne kadar yüksek sesle anlattığında değil; farklı çıkarları adil kurallarla uzlaştırıp gelecek kuşaklara ne kadar güvenli bir hayat sunabildiğinde ortaya çıkacaktır.