Çalışmak yetmeyince

Akşam mutfak masasına oturdu. Önünde kira sözleşmesi, telefonunda faturalar vardı. Maaşı yatmıştı; fakat daha ayın başında ne kadarının kendisine kalacağını biliyordu.

Elektrik, su, ulaşım, mutfak alışverişi… Çocuğunun okulundan gelen ihtiyaç listesini yeniden okudu. Bazılarını hemen alacak, diğerlerini bekletecekti.

Gün boyunca çalışmış bir insanın akşamını dolduran soru yine aynıydı: Bu ayı nasıl tamamlayacağız?

Bu sahne üzerine düşünürken insanın aklına yıllardır duyduğu öğütler geliyor. Çalış, gayret et, kendini geliştir, tasarruf yap. Elbette bunların hayatta karşılığı var. Ancak bütün sorumluluklarını yerine getiren birinin temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlandığı yerde, bu öğütlerin yeterliliğini sorgulamalıyız.

Çünkü çalışma hayatının insana sunması gereken en temel güvence, emeğiyle geçimini sağlayabilmesidir. Bu bağ koptuğunda geleceğe ilişkin umut da zayıflar.

17 Ekim Uluslararası Yoksulluğun Ortadan Kaldırılması Günü, bize yalnızca işsizliği hatırlatmamalı. Düzenli işi bulunan, her sabah yola çıkan, görevini yapan insanların hayatına da bakmalıyız.

Bir gelirinin olması, kişinin yoksulluktan uzak olduğu anlamına gelmez. Kazancı zorunlu giderlerine yetişmiyorsa çalışırken de yoksullaşabilir.

Üstelik dışarıdan bakıldığında işi ve maaşı olduğu için yaşadığı güçlük kolayca görünmez hâle gelir.

Refahı, sofraya yemek koyabilmekle sınırladığımızda beklentimizi fazlasıyla küçültmüş oluruz. İnsan, beklenmedik bir gider karşısında bütün düzeninin dağılmayacağını bilmek ister.

Çocuğuna kitap alırken başka hangi ihtiyacından vazgeçeceğini düşünmemeli. Yıllarca çalıştıktan sonra birkaç gün dinlenebilmesi, arkadaşlarıyla buluşabilmesi, geleceği için küçük bir birikim yapabilmesi de hayatın parçasıdır.

Her ay yeniden başa dönmek, ekonomik olduğu kadar ruhsal bir yorgunluk yaratır.

Bir de bu yorgunluğa başarısızlık duygusu ekleniyor. Geçinemeyen insana bazen yeterince çalışmadığı, doğru tercihler yapmadığı söyleniyor.

Oysa aynı gayreti gösteren insanların başlangıç koşulları birbirinden farklı olabilir. Birinin oturduğu ev kendisine aittir, diğeri gelirinin önemli bölümünü kiraya verir.

Kimi ailesinden destek görür, kimi yaşlı yakınlarının bakımını üstlenir. Sonuçları karşılaştırırken bu yükleri hesaba katmadan verilen hükümler, adalet duygusunu incitir.

Tasarruf meselesi de burada anlam değiştirir. Gereksiz harcamayı azaltmakla temel ihtiyaçtan vazgeçmek aynı şey değildir. Evini yeterince ısıtamamak, beslenmesinden kısmak, eskimiş ayakkabısını değiştirememek, başarılı bir bütçe yönetiminin göstergesi sayılamaz.

Tasarruf edebilmek için önce zorunlu giderlerden sonra elde bir pay kalmalıdır.

Geliri buna yetmeyen insana yalnızca harcamalarını kısmasını söylemek, çözümün bütün ağırlığını onun omuzlarına bırakır.

Toplumun başka bir kesiminde çok yüksek yaşam standartlarının bulunması, bu soruları daha da belirginleştiriyor. Her gelir farkını başlı başına haksızlık olarak değerlendiremeyiz.

Farklı sorumluluklar, uzmanlıklar ve çalışma koşulları elbette farklı karşılıklar doğurabilir. Fakat geniş kesimler temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanırken refahın nasıl paylaşıldığını konuşmak zorundayız.

Özellikle kamu kaynaklarından sağlanan gelirlerin ve ayrıcalıkların gerekçesi, vatandaşın anlayabileceği açıklıkta ortaya konulmalıdır.

Yıllarını eğitime, araştırmaya ve öğrenci yetiştirmeye vermiş bir profesörün emeklilikte yaşayacağı geçim kaygısını düşünelim. Aynı soruyu öğretmen, hemşire, mühendis ve işçi için de sorabiliriz.

Buna karşılık milletvekillerinin mali hakları, özellikle emeklilik hakkını kazanmış bir milletvekilinin görev ödeneğiyle emekli aylığını birlikte alabilmesi, toplumun değerlendirmesine açık olmalıdır.

Siyasi temsil önemli bir sorumluluktur. Ancak bu sorumluluğun mali karşılığı da ortak adalet ölçülerinden bağımsız ele alınamaz.

Burada tartışılması gereken, insanların birbirlerinin gelirine duyduğu kıskançlık değildir. Esas mesele, farklı hakların hangi ölçülere göre tanındığı ve bu ölçülerin ne kadar tutarlı olduğudur. Bir düzenlemenin kanunla yapılmış olması, toplumdaki adalet tartışmasını sona erdirmez.

Karar verme yetkisini kullananların, kendilerini ilgilendiren mali düzenlemelerde daha fazla açıklama ve hesap verme sorumluluğu taşıması gerekir. Vatandaştan fedakârlık bekleyenlerin kendi imkânları da aynı dikkatle değerlendirilmelidir.

Ailelerden çocuk sahibi olmaları beklendiğinde de benzer bir tutarlılık aranmalıdır. Çocuğun doğumunu teşvik etmek, onun büyüyeceği koşullara ilişkin sorumluluğu beraberinde getirir. Ulaşılabilir bakım hizmetleri, nitelikli eğitim, güvenli barınma ve yeterli gelir olmadan aileye yöneltilen çağrı eksik kalır. Anne babanın kaygısını anlamak için yalnızca çocuk sayısına bakamayız. O evde bir okul çantasının, kışlık montun veya ulaşım giderinin nasıl karşılandığını da düşünmeliyiz.

Bu nedenle yoksulluğu azaltma çabasının ölçüsü, insanların ne kadar dayanabildiği olmamalı. Ücretlerin alım gücü, emekli aylıklarının yeterliliği, barınma giderleri ve kamusal hizmetlerin niteliği birlikte ele alınmalı.

İnsanların hayatını kolaylaştıran bir düzen, onları sürekli yardıma muhtaç bırakmak yerine kendi emekleriyle güven içinde yaşayabilmelerini sağlamalıdır.

Çalışmanın karşılığı yalnızca bugünü kurtarmaya yetiyorsa, yarına ilişkin planlar giderek bir ayrıcalığa dönüşür. Böyle bir ortamda “Daha çok gayret et” demeden önce, mevcut gayretin neden karşılık bulmadığını sormak gerekir.

Mutfak masasındaki insanın beklentisi çok büyük değil. Borçlarını çevirmek için yeni borç aramadan yaşayabilmek, çocuğunun ihtiyacını karşılamak, yaşlandığında huzur bulmak istiyor.

Çalışmak bunlara yetmiyorsa sorgulanması gereken yalnızca onun tercihleri olamaz. Emeğin karşılığını belirleyen kararlar da önümüze gelmelidir. Refah üzerine söyleyeceğimiz sözün inandırıcılığı, o masadaki hesabın nasıl sonuçlandığına bağlıdır.