Görünürlük uğruna

Sosyal medya, insanlara düşüncelerini açıklama, yeteneklerini sergileme ve farklı çevrelerle iletişim kurma imkânı sağladı. Ancak zamanla bu alan yalnızca paylaşım yapılan bir mecra olmaktan çıkarak ilginin, beğeninin ve görünürlüğün yarıştığı büyük bir sahneye dönüştü. Bu yarışın en tartışmalı yönlerinden biri ise müstehcenliğin dikkat çekme, takipçi kazanma ve gelir elde etme aracı olarak kullanılmasıdır.

Müstehcen içerik paylaşan herkesi aynı düşünce ve psikolojik yapı içinde değerlendirmek kuşkusuz doğru değildir. Bazıları bunu ekonomik kazanç amacıyla bilinçli bir yöntem olarak benimserken bazıları beğenilme, kabul edilme veya fark edilme ihtiyacıyla hareket etmektedir. Başka bir kesim ise özgürlüğünü ve bedeni üzerindeki söz hakkını bu tür paylaşımlarla ifade ettiğini düşünmektedir. Dolayısıyla görünen davranış benzer olsa bile arkasındaki beklenti kişiden kişiye değişebilir.

***

Asıl üzerinde durulması gereken nokta, insanın kendi değerini dijital tepkilere bağlamasıdır. Beğeni sayısı mutluluğun, takipçi miktarı başarının, gelen yorumlar ise kişisel değerin ölçüsüne dönüştüğünde sağlıksız bir bağımlılık başlayabilir. Kişi gördüğü ilgiyi kaybetmemek için önceki paylaşımından daha çarpıcı içerikler üretmek zorunda olduğunu hisseder. Bir süre sonra paylaşımları kendisi yönetmek yerine takipçilerin beklentileri ve platformun işleyişi onun davranışlarını yönlendirmeye başlar.

Dışarıdan özgüven göstergesi gibi görünen kimi paylaşımların arkasında kırılgan bir özsaygı bulunabilir. Sürekli onay arayan kişi, paylaşım yapmadığında veya beklediği ilgiyi göremediğinde kendisini yetersiz hissedebilir. Bunun yanında yalnızlık, duygusal boşluk, sosyal çevreye kabul edilme isteği ve kolay kazanç beklentisi de etkili olabilir. Fakat bu davranışlardan hareketle insanların zekâ düzeyi hakkında hüküm vermek bilimsel ve insani değildir. Sorun çoğu zaman zekâdan ziyade öngörü, özdenetim, dijital okuryazarlık ve riskleri değerlendirme becerisiyle ilgilidir.

***

Sosyal medyada paylaşılan hiçbir görüntünün tamamen kişinin denetiminde kalacağı garanti edilemez. Silinen bir içerik daha önce kaydedilmiş, çoğaltılmış veya başka hesaplarda yayımlanmış olabilir. Bugün ilgi görmek amacıyla paylaşılan bir görüntü, yıllar sonra iş hayatında, aile ilişkilerinde ya da kişinin sosyal çevresinde karşısına çıkabilir. Şantaj, tehdit, dijital taciz, sahte hesap açılması ve gerçek hayatta takip edilme gibi tehlikeler de hafife alınmamalıdır. Yapay zekâ yoluyla görüntülerin değiştirilmesi ve farklı içeriklere yerleştirilmesi, riskin boyutunu daha da büyütmektedir.

Meselenin hukuki bir yönü de vardır. Türk Ceza Kanunu’nda müstehcenlik belirli şartlar altında suç olarak düzenlenmiştir. Özellikle çocukların bu tür içeriklerde kullanılması, müstehcen görüntülerin çocuklara gösterilmesi veya onların erişebileceği biçimde sunulması ağır sonuçlar doğurabilir. Bir kişinin mahrem görüntülerinin rızası dışında paylaşılması da özel hayatın gizliliğinin ihlali, kişisel verilerin hukuka aykırı biçimde yayılması, şantaj veya tehdit gibi farklı suçları gündeme getirebilir.

***

Bununla birlikte toplumun ahlaken uygun bulmadığı her paylaşımın otomatik olarak suç sayılmayacağını da bilmek gerekir. Hukuk ile kişisel ahlak anlayışı aynı şey değildir. Bir içeriğin suç oluşturup oluşturmadığı; niteliğine, yayımlanma biçimine, hedef kitlesine, tarafların rızasına ve somut olayın şartlarına göre belirlenir. Suç duyurusunda bulunulması da kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez. Soruşturma makamları delilleri inceler, kesin kararı ise bağımsız mahkeme verir.

Toplumun bu kişilere karşı tutumu da ayrıca sorgulanmalıdır. Aynı içerikleri büyük bir merakla izleyen, paylaşan ve çoğaltan insanlar daha sonra içerikteki kişiyi ahlaksızlıkla suçlayabilmektedir. Talebi oluşturan kitle görünmez kalırken bütün sorumluluk görüntüde yer alan kişiye yüklenir. Özellikle kadınlar, benzer davranışlarda bulunan erkeklerden çok daha ağır biçimde yargılanmakta; hakaret, aşağılama ve toplumsal dışlanmayla karşılaşmaktadır. Bir davranışı eleştirmek mümkündür; ancak bu eleştiri hiç kimseye tehdit, taciz veya linç hakkı vermez.

Öte yandan kişisel özgürlük de sorumluluktan bağımsız değildir. Her yetişkin kendi bedeni ve yaşamı hakkında karar verme hakkına sahiptir; fakat kamusal bir platformda yapılan paylaşımın başkaları, özellikle çocuklar üzerindeki etkisi göz ardı edilemez. “Benim hayatım, benim kararım” düşüncesi bireysel tercihi açıklayabilir, ancak paylaşımın toplumsal ve hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz.

***

Çözüm, insanları aşağılamak veya onların bütün kişiliğini tek bir paylaşım üzerinden tanımlamak değildir. Ailelerde ve okullarda mahremiyet, dijital iz, onay ihtiyacı, çevrim içi sömürü ve güvenli sosyal medya kullanımı konusunda ciddi bir eğitim verilmelidir. Platformlar da yalnızca daha fazla etkileşim sağlayan içerikleri öne çıkarmak yerine çocukları ve kullanıcıları koruyan etkili denetim mekanizmaları kurmalıdır.

Sonuçta tartışmamız gereken yalnızca müstehcen paylaşım yapan insanlar değildir. İnsanları görünür olabilmek için sürekli daha ileri gitmeye teşvik eden dijital kültürü de sorgulamak zorundayız. Çünkü insanın gerçek değeri bedenini kaç kişinin gördüğüyle, kaç beğeni aldığıyla veya ne kadar konuşulduğuyla ölçülemez. Sağlıklı bir toplum, kişiyi mahremiyetinden vazgeçmeye zorlayan ilgi düzenini değiştirebildiği ve özgürlük ile sorumluluk arasındaki dengeyi koruyabildiği ölçüde güçlüdür.