Bir zamanlar dünya iki büyük gücün gölgesinde yaşıyordu. Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği yalnızca askerî ve ekonomik bakımdan değil, temsil ettikleri ideolojiler açısından da birbirlerinin karşısındaydı. Kapitalizm özgürlüğün, sosyalizm ise toplumsal eşitliğin temsilcisi olarak sunuluyordu.
Her iki sistem de kendi doğrularını savunuyor, karşı tarafın yanlışlarını dünyaya anlatıyordu. Peki, bugün geriye dönüp baktığımızda bu mücadelenin gerçek kazananı kim oldu?
1991 yılında Sovyetler Birliği dağıldığında Batı dünyasında büyük bir zafer havası hâkimdi. Bağımsızlıklarını kazanan cumhuriyetlerde yeni bayraklar dalgalanıyor, özgürlük ve demokrasi söylemleri yükseliyordu.
İnsanlar artık kendi geleceklerini belirleyebileceklerine inanıyordu. Ne var ki aradan geçen yıllar, siyasi bağımsızlığın ekonomik refahı kendiliğinden getirmediğini gösterdi. Eski Sovyet coğrafyasının bazı bölgelerinde fabrikalar kapandı, işsizlik arttı, sosyal güvenceler zayıfladı.
Dün eleştirilen düzen, bugün kimi insanların hafızasında güvenli bir geçmiş olarak yaşamaya başladı. Üstelik bu özlem yalnızca Ruslar arasında görülmüyordu. Farklı milletlerden insanlar, Sovyet dönemindeki iş güvencesini, eğitim olanaklarını ve toplumsal dayanışmayı hatırlıyordu. Elbette bu durum Sovyet yönetiminin baskıcı uygulamalarını ortadan kaldırmaz.
Siyasal özgürlüklerin sınırlandırılması, sansür, sürgünler ve devletin birey üzerindeki ağır denetimi tarihsel gerçeklerdir. Ancak geçmişin yanlışlarını kabul etmek, o dönemde sağlanan sosyal güvenceleri görmezden gelmeyi gerektirmez. İnsanların özlediği şey bazen yönetim biçimi değil, kaybettikleri yaşam düzenidir. Asıl dikkat çekici gelişme ise Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından uluslararası güç dengesinde yaşandı.
ABD, karşısında aynı ölçekte bir rakip bulunmayan dünyanın başlıca askerî ve siyasi gücü hâline geldi. Böylece yalnızca ekonomik rekabetin değil, uluslararası ilişkilerin kuralları da farklı bir döneme girdi.
Bugün Grönland üzerinde dile getirilen Amerikan talepleri veya Venezuela'ya yönelik askerî müdahale, devlet egemenliği kavramının ne kadar kırılgan olabileceğini gösteriyor. Bir ülkenin başka bir ülkenin toprakları ya da yönetimi üzerinde güç kullanarak söz sahibi olmaya çalışması, uluslararası hukukun temel ilkelerini tartışmaya açıyor.
Burada mesele söz konusu ülkelerin yönetimlerini savunmak değildir. Mesele, bir devletin başka bir devlet üzerinde hangi yetkiyle tasarrufta bulunabildiğidir. Demokrasi ve insan hakları, askerî üstünlüğün sağladığı sınırsız müdahale hakkına dönüştürülemez. Üstelik insan hakları konusunda dünyaya ders veren devletlerin kendi tarihleri de sorgulanmalıdır.
Amerika'nın yerli halklara yönelik uygulamaları, kölelik geçmişi, Afrika kökenli vatandaşlarının karşılaştığı ayrımcılık ve Vietnam Savaşı, bu sorgulamanın önemli başlıklarıdır. Meksika kökenli Amerikalıların yaşadığı eşitsizlikler de özgürlük söylemiyle toplumsal gerçeklik arasındaki mesafeyi hatırlatır.
Bugün İsrail'in Gazze'deki askerî operasyonları sonucunda yaşanan büyük sivil kayıplar, yıkım ve insani felaket de aynı evrensel ilkeler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Uluslararası hukuk, devletlerin kimliğine veya müttefiklik ilişkilerine göre değişmemelidir.
Sivillerin yaşam hakkı, hangi coğrafyada bulunurlarsa bulunsunlar aynı değeri taşır. Elbette Sovyetler Birliği'nin varlığı dünyada kusursuz bir barış ortamı yaratmamıştı. Kore, Vietnam ve Afganistan gibi çatışmalar, iki kutuplu düzenin de ağır bedeller ürettiğini gösterdi. Ancak karşılıklı caydırıcılığın büyük güçlerin hareket alanını sınırladığı da tarihsel bir gerçektir.
Buradan çıkarılacak sonuç, yeniden Soğuk Savaş koşullarına dönülmesi gerektiği değildir. Dünyanın ihtiyacı, birbirini tehdit eden devletlerden çok, hiçbir ülkenin tek başına belirleyemeyeceği ortak kurallardır.
Birleşmiş Milletler başta olmak üzere uluslararası kurumların güçlü devletler karşısında etkisiz kalması, hukuka duyulan güveni aşındırmaktadır. Ekonomik sistemler de aynı anlayışla değerlendirilmelidir.
Kapitalizm refah üretme kapasitesine sahip olabilir; ancak bu refahın adil dağılımını kendiliğinden garanti etmez. Sosyalizm toplumsal güvenceyi önceleyebilir; fakat bu hedef siyasi özgürlüklerin sınırlandırılmasını haklı çıkarmaz.
İnsanların ihtiyacı ideolojik üstünlük yarışından ziyade özgür, güvenli ve onurlu bir yaşamdır. Bugün geçmişe duyulan özlemi yalnızca nostalji olarak görmek eksik bir değerlendirmedir. Belki de insanlar kaybettikleri güvenceler üzerinden bugünün düzenini sorgulamaktadır.
Aynı şekilde uluslararası ilişkilerde yaşanan hukuksuzluklar, güçlü devletlerin kendi savundukları değerlere ne kadar bağlı kaldığını yeniden düşündürmektedir. Sonuçta dünya ne tek bir devletin iradesine ne de birkaç büyük gücün pazarlıklarına bırakılmalıdır.
Gerçek barış, yalnızca savaşın bulunmaması değil, devletlerin egemenliğine ve insanların haklarına saygı gösterilmesidir. Çünkü hukukun gücü ortadan kalktığında, geriye yalnızca gücün hukuku kalır.