Hatırın kırıldığı yer

Kasabanın yukarısındaki ev yandığında herkes kapısını kapatmıştı. Kimi alevlerin kendi çatısına sıçramasından korkuyor, kimi yangına karışmanın başına iş açacağını düşünüyordu. Sokağın sonundaki adam ise koşup merdivenini getirdi. İçeride kalanları çıkardı, avucunu yaktı, dumanı ciğerine çekti. Sonraki günlerde evini açtı, ekmeğini bölüştü. Yardım ettiği için işleri bozulduğunda da sesini çıkarmadı.

“İnsan zor gününde yalnız bırakılmaz” dedi. Aradan yıllar geçti. Yanan ev onarıldı, bahçesine yeni ağaçlar dikildi. Bir gün adam, o evin sahibini kendisini zor durumda bırakanların yanında gördü. Üstelik karşılaştıklarında yüzünde tanıdık bir sıcaklık bulamadı. Eve döndüğünde karısı ne olduğunu sordu.

Bir süre sustuktan sonra yalnızca şunu söyleyebildi: “Elimin yanması bugün acıdı.” Bazı kırgınlıklar tam da böyledir. Çekilen sıkıntı, yaşandığı anda bu kadar ağır gelmez. İnsan katlandığı bedelin bir anlamı olduğuna inanır. Sonradan karşılaştığı bir tavır, geçmişte göğüslediği bütün güçlükleri yeniden önüne getirir. O güne kadar gururla anlattığı fedakârlık, içinde cevabını bulamadığı bir soruya dönüşür: Biz birbirimiz için ne ifade ediyorduk?

Toplumların da böyle sustuğu zamanlar vardır. Haberleri izlerken yüzlerin düştüğü, konuşmaların yarıda kesildiği, aynı cümlenin farklı evlerde tekrarlandığı zamanlar… “Nasıl olur?” sorusu, diplomatik bir açıklamadan fazlasını bekler. Çünkü yaşanan hayal kırıklığı yalnızca bugünkü bir tercihle ilgili değildir. O tercihin gerisinde unutulduğu düşünülen bir geçmiş, görülmediğine inanılan bir emek vardır.

Bizim toplumsal hafızamızda zor zamanda uzatılan elin ayrı bir yeri bulunur. Dara düşene kapı açmak, yalnız kalanın yanında durmak, haksızlığa uğradığına inandığımız insanı savunmak, aile içinde öğrenilen bir davranıştır. Sofrada bir tabak daha açılırken kimse gelecekte bunun nasıl karşılanacağını hesaplamaz. Fakat o sofraya oturanın, günün birinde sofranın sahibini yok sayması da kolay kabullenilmez.

Bu yüzden bazı gelişmeler kamuoyunda dış politika başlığını aşar, doğrudan evlerin içine girer. Bir vatandaş, hayatında hiç görmediği insanların güvenliği için alınan riskleri kendi hikâyesinin parçası sayabilir. Ülkesinin yalnızlaştırılmasını, ekonomik baskıları, karşılaşılan engelleri ortak bir bedel olarak yaşayabilir.

Sonrasında gördüğü uzaklığı da aynı yakınlık duygusuyla değerlendirir. Uzaktaki bir karar, yakındaki bir kırgınlığa dönüşür. Buradaki beklentiyi sürekli bir karşılık arayışına indirgemek haksızlık olur. İnsanlar geçmişte yapılan yardımın karşılığında sonsuz bir bağlılık istemeyebilir.

Beklenen bazen çok daha sadedir: Hatırlanmak. Bir cümlede emeğin teslim edilmesi, bir tutumda eski dayanışmanın gözetilmesi, yeni ilişkiler kurulurken geçmişin incitilmemesi… Bazen küçük bir vefa işareti, uzun açıklamaların sağlayamadığı güveni koruyabilir.

Elbette ülkeler kendi gelecekleri için karar alırlar. Yönetimler değişir, öncelikler farklılaşır, yeni şartlar yeni yollar açar. Bunları anlamak mümkündür. Ancak anlamak, insanın içindeki sızıyı kendiliğinden geçirmez. Bir kararın stratejik gerekçesini kavrayan kişi, aynı kararın veriliş biçimine yine de üzülebilir.

Akıl açıklamayı kabul ederken gönül, geçmişte kurduğu yakınlığın bugün nereye konulduğunu arar. Asıl yorgunluk da bu arayışta başlar. İnsan kendi iyi niyetini sorgulamaya koyulur. “Fazla mı inandık, gereğinden çok mu sahiplendik?” diye düşünür.

Dün dayanışma diye anlattığı şeyi bugün saflık olarak görmeye zorlanır. Oysa bir toplumun iyiliğe duyduğu güvenin aşınması, herhangi bir siyasi anlaşmazlığın çok ötesinde sonuçlar doğurur. Sonraki mağdurun kapısını çalacak el, bu kez tereddüt edebilir. Bu kırgınlığın gündelik dilde de bir karşılığı olur. Kahvede konuşan emekli, işine giderken radyoyu dinleyen çalışan, akşam sofrasındaki genç aynı gelişmeyi farklı kelimelerle anlatır.

İçlerinden biri öfkelenir, diğeri susar, bir başkası konuyu değiştirmek ister. Hepsinin duygusu aynı olmayabilir; fakat incinenlerin ortak sorusu benzerdir: Bunca yakınlığın ardından kendimizi neden yabancı hissettik? Cevapsızlık uzadıkça üzüntü derinleşir, söylenen her yeni söz eski hatıranın içinden geçerek duyulur.

Yine de incinmişliğin yönünü dikkatle seçmek gerekir. Yönetimlerin tavırlarından bütün bir halkı sorumlu tutmak, geçmişte kurulan insani bağları da yaralar. Aynı sokakta yaşayan herkes aynı kararı vermemiştir. Aynı bayrağın altında bulunan herkes aynı düşünceyi taşımayabilir.

Kendi acımızın anlaşılmasını beklerken başkalarının insanlığını görmeye devam etmek, savunduğumuz değerlerin en zor sınavlarından biridir. Üzüntümüzü dile getirmek için kimseyi küçültmeye ihtiyacımız yok. “Bu tavır bizi incitti” diyebilmek yeterince güçlüdür. Fedakârlığımızı hatırlatırken bir milleti borçlu ilan etmek zorunda değiliz.

Fakat kendi toplumumuzun duygusunu da gereksiz bir hassasiyet diye geçiştiremeyiz. Kırılan güvenin onarılması, önce o kırılmanın varlığını kabul etmeyi gerektirir. Duyulmayan bir sitem, zamanla daha derin bir uzaklığa dönüşebilir.

Belki bugün içimizden geçen “Sağlık olsun” sözü de bu yüzden göründüğü kadar hafif değildir. İçinde öfkesini büyütmek istemeyen bir insanın yorgunluğu vardır. Tartışmayı uzatmayan, fakat yaşadığını da unutmayan bir ses duyulur. Bundan sonra daha dikkatli olmak, dayanışmadan vazgeçmek anlamına gelmez.

İyiliği sürdürebilmek için bazen güvenin hangi şartlarda korunacağını yeniden düşünmek gerekir. Kasabanın sonundaki adam, bir sonraki yangında yine merdivenini alır mıydı? Belki alırdı. İçeride bir çocuk olduğunu duyarsa büyük ihtimalle koşardı. Ama bu kez avucundaki eski yarayı da hatırlardı.

Bugün yaşadığımız kırgınlığın en ağır yanı belki budur: Yardım ettiğimize pişman olmak istemiyoruz. Yalnızca, o gün yanan elimizin hatırlanmasını bekliyoruz.