Hızdan yorulan bir toplumun sessiz arayışı

Bir süredir fark edilmeden değişen bir soru dolaşıyor hayatımızın içinde. Eskiden “ne kadar hızlı?” diye sorardık. Şimdi ise daha derinden gelen bir sorgu var: “Bu doğru mu?” Bu soru basit gibi görünse de, aslında bir çağın yorgunluğunu, bir toplumun içten içe büyüyen ihtiyacını anlatıyor. Çünkü hız bizi bir yere götürdü ama o yerin doğru bir yer olup olmadığından artık emin değiliz.

Uzun zamandır hızlıyız. Çabuk karar alıyoruz, çabuk konuşuyoruz, çabuk tepki veriyoruz. Hızlı seviyor, hızlı kırılıyor, hızlı vazgeçiyoruz. Günlük hayatın temposu, haberlerin akışı, sosyal medyanın dili, hatta ilişkilerimiz bile hız üzerine kurulu. Ama bütün bu hızın içinde garip bir şey oldu: Yanlışlar arttı, kırılmalar derinleşti, güven azaldı.

Ve belki de ilk kez, toplum olarak durup şu soruyu soruyoruz: “Acaba fazla mı acele ediyoruz?”

Bu sorgu bireysel bir farkındalığın ötesinde. Artık mesele yalnızca tek tek insanların yavaşlaması değil. Mesele, toplumun birlikte yavaşlamayı öğrenip öğrenemeyeceği. Çünkü bireysel doğruluk, toplumsal acele içinde çoğu zaman kaybolup gidiyor.

HIZ BİR ZAMANLAR ERDEMDİ

Hız, uzun yıllar boyunca ilerlemenin sembolüydü. Çabuk olan kazanırdı, hızlı olan öne geçerdi. Sanayi çağından dijital çağa uzanan bu yolculukta hız, neredeyse kutsal bir değere dönüştü. Kararları hızla alan yöneticiler, hızlı konuşan liderler, hızlı tüketen toplumlar alkışlandı. Yavaş olan geri kalmış, tereddüt eden zayıf sayıldı.

Ama zamanla hızın bir yan etkisi ortaya çıktı. Hız, düşünmeyi azalttı. Hız, dinlemeyi gereksiz kıldı. Hız, hatayı gizlemedi; aksine çoğalttı. Çünkü hızlı kararlar, çoğu zaman eksik bilgiyle alınır. Hızlı tepkiler, çoğu zaman duyguların kontrolündedir. Hızlı çözümler ise kalıcı değildir.

Bugün geldiğimiz noktada, hızın kendisi sorgulanıyor. İnsanlar, kurumlar, hatta toplumlar şunu fark ediyor: Hız bizi ileri götürmedi; bazen sadece daha hızlı yanlışlara sürükledi.

TOPLUMSAL BİR MERDİVEN

Bu yüzden artık bireysel öneriler yeterli değil. “Sen yavaşla”, “sen dikkatli ol”, “sen doğruyu seç” demek kolay. Ama toplum, birlikte hareket eden bir yapı. Bireyler yavaşlasa bile, toplumsal refleks aceleciyse sonuç değişmiyor.

İşte bu noktada, toplumun birlikte çıkması gereken bir merdivenden söz etmek gerekiyor. Bu merdiven; hızdan doğruluğa giden, aceleden sorumluluğa uzanan bir yol.

1. Basamak: Durmak

Toplumsal dönüşümün ilk adımı, en zor olanıdır durmak. Durmak, hareketsizlik değildir. Durmak, refleksle tepki vermemektir. Bir haberi görür görmez paylaşmamak, bir söz duyar duymaz hüküm vermemek, bir olay karşısında hemen saf tutmamak.

Toplum olarak en çok zorlandığımız şey budur. Çünkü bize yıllarca “hemen cevap ver”, “hemen tepki göster”, “sessiz kalma” dendi. Oysa bazen sessizlik, sorumluluğun ilk işaretidir. Durabilen toplumlar düşünür. Düşünebilen toplumlar ise hata yapma ihtimalini azaltır.

2. Basamak: Dinlemek

Durabilen bir toplum, dinlemeye başlar. Ama bu dinleme, yalnızca kendi sesini duymak değildir. Farklı olanı, itiraz edeni, sessiz kalanları da kapsar. Hızlı konuşan toplumlar, genellikle birbirini duyamaz. Çünkü herkes anlatma derdindedir, anlama değil.

Dinlemek; hak vermek anlamına gelmez. Dinlemek, karşı tarafın varlığını kabul etmektir. Toplumsal gerilimlerin büyük bölümü, anlaşmazlıktan değil; dinlenmediğini hissetmekten doğar. Bir toplum birbirini dinlemeyi öğrenmeden, doğruyu birlikte arayamaz.

3. Basamak: Anlamaya Çalışmak

Dinlemek bir adımdır; anlamaya çalışmak ise niyet ister. Bugün en büyük toplumsal sorunlarımızdan biri, haklı çıkma arzusunun anlama çabasının önüne geçmesidir. Tartışmalarımız bu yüzden çözümsüzdür. Herkes fikir beyan eder ama sorumluluk almaya kimse yaklaşmaz. Anlamaya çalışan toplumlar, farklılıkları tehdit olarak görmez. Bağlamı önemser, niyeti ayıklamaya çalışır. Bu basamak, empatiyi zorunlu kılar. Empati ise aceleye gelmez. Çünkü empati zaman ister, dikkat ister, samimiyet ister.

4. Basamak: Doğruyu Tartmak

İşte tam bu noktada, çağın o güçlü cümlesi yerini bulur: “Daha hızlı” değil, “daha doğru” sorgulanıyor. Doğruyu tartmak; ilk görüneni değil, sağlam olanı seçmektir. Manşeti değil, içeriği okumaktır. Gürültülü olanı değil, tutarlı olanı dikkate almaktır.

Bu basamak, toplumsal olgunluğun göstergesidir. Çünkü doğru, çoğu zaman sessizdir. Hızlı yayılmaz ama kalıcıdır. Toplumlar, doğruyu tartmayı öğrendiğinde bilgi kirliliği azalır, güven artar. Yanlışlar bir gecede düzelmez belki ama doğru yönde ilerlenir.

5. Basamak: Ortak Sorumluluk

Merdivenin son basamağı, en ağır olanıdır sorumluluk. Toplum olmak, yalnızca aynı fikirde olmak değildir. Toplum olmak, sonuçları birlikte taşımaktır. Yanlışsa birlikte düzeltmek, doğruysa birlikte sahiplenmektir. Bu basamak, “ben demiştim” cümlesini anlamsız kılar. Çünkü mesele kimin haklı olduğu değil, neyin doğru olduğudur. Sorumluluk alan toplumlar, geleceği şansa bırakmaz.

TÜRKİYE’NİN EŞİĞİ

Türkiye, bugün tam da bu merdivenin önünde duruyor. Acele kararların, hızlı çözümlerin, geçici rahatlamaların yorgunluğu hissediliyor. İnsanlar artık daha sakin, daha tutarlı, daha güvenilir bir yol arıyor. Bu bir geri çekilme değil; bir olgunlaşma isteği.

Toplum olarak hızdan vazgeçmek kolay değil. Ama belki de ilerlemek, daha hızlı koşmak değil; yanlış yöne koşmayı bırakmaktır. Bu farkındalık, bir zayıflık değil; aksine büyük bir güçtür.

Son Olarak, dün hız bizi ayakta tutuyordu. Bugün ise doğruluk bizi bir arada tutacak. Toplum olarak aceleden vazgeçebilir miyiz? Belki hemen değil. Ama bu soruyu sormaya başlamamız bile önemli bir adımdır. Çünkü doğru sorular, çoğu zaman doğru cevaplardan önce gelir. Ve belki de artık şunu kabul etmeliyiz:

Toplum olmak, aynı hızda koşmak değil; aynı doğruda yürümeyi öğrenmektir.