İncitmeden vermek

Kapı çalıyor. Bir anne, önlüğüne ellerini silerek kapıyı açıyor. Karşısında yardım kolisi taşıyan insanlar var. Tam teşekkür edecekken bir telefonun kendisine çevrildiğini fark ediyor. Saçını düzeltmeye çalışıyor, ardından arkasındaki çocuğunu içeri gönderiyor. O birkaç saniyede yaşadığı sıkıntıyı görüntüyü izleyenler belki hiç anlamayacak.

Ekranda yalnızca yardım ulaştırılan bir aile görecekler. Oysa kapının eşiğinde, ihtiyaçla mahremiyet arasında sıkışmış bir insan duruyor. Çoğumuz başkasının derdini hafifletmek isteriz.

Bir öğrencinin eğitimine katkıda bulunmak, yaşlı bir komşunun alışverişini karşılamak, işsiz kalan bir ailenin sofrasına destek olmak içimizi rahatlatır. Bu huzurda yanlış bir şey yok.

İnsan, başkasına faydalı olduğunu hissetmekten mutluluk duyabilir. Ancak kendi vicdanımızı rahatlatırken karşımızdakinin yüreğinde ne bıraktığımızı da düşünmeliyiz. Yardımın ahlaki sorumluluğu, paketi teslim ettiğimiz anda sona ermiyor.

Çünkü ihtiyaç sahibi olmak, insanın bütün hayatını başkalarının önüne açmayı kabul etmesi anlamına gelmez.

İşini kaybeden bir babanın, hastalıkla mücadele eden bir kadının, evladına ayakkabı alamayan bir annenin anlatmak istemediği şeyler olabilir.

Bizim için birkaç dakikalık paylaşım olan görüntü, onların çevresinde yıllarca hatırlanabilir.

Özellikle çocuklar, ailelerinin geçici sıkıntılarının dijital dünyada kalıcı bir kimliğe dönüşmesinin yükünü taşıyabilir. Burada hemen, “Ama izin aldık” denilebilir. Peki, insan yardıma muhtaçken ne kadar rahat itiraz edebilir? Koliyi geri götürürler mi diye düşünüyorsa, nankör görünmekten çekiniyorsa, kendisine destek olan kişiyi kırmamak için susuyorsa, verilen onayı nasıl değerlendirmeliyiz?

Gerçek rıza, kişinin hayır dediğinde hiçbir şey kaybetmeyeceğinden emin olmasıyla anlam kazanır. Sessizlikten memnuniyet çıkarmak, güç durumdaki insanın sesini bir kez daha duymamaktır. Üstelik incitmek için mutlaka kamera gerekmiyor.

Kalabalık içinde uzatılan bir zarf, herkesin duyacağı biçimde söylenen bir cümle, yıllar sonra hatırlatılan bir destek de insanı yaralayabilir. “Biz olmasaydık ne yapardınız?” sorusu, geçmişte verilen yardımı bugünün baskı aracına dönüştürür.

Yardım alan kişi, hayatını yeniden kurduğunda bile eski çaresizliğinin kendisine hatırlatılacağından korkmamalı. İslam geleneğindeki “Sağ elin verdiğini sol el bilmesin” öğüdü, bu hassasiyeti güçlü biçimde anlatır. Hadislerde gizli sadakanın övülmesi, insanı gösterişten uzaklaştıran bir ölçü sunar.

Kur’an’da da yardımı başa kakmamak, insanı incitmemek ve gösterişten kaçınmak üzerinde durulur. Buradan çıkarabileceğimiz ders açıktır: Verilenin maddi değeri kadar, verilişindeki özen de önemlidir. Elbette açıkça yürütülen her dayanışma çalışmasını gösteriş sayamayız.

Bir kampanyanın duyulması daha fazla insanın katkıda bulunmasını sağlayabilir. Bağış yapanların kaynakların nereye gittiğini öğrenmesi de gerekir. Ancak hesap verebilirliğin yolu, ihtiyaç sahiplerinin yüzlerini sergilemekten geçmez. Toplanan tutarlar, yapılan harcamalar, ulaşılan hane sayısı ve denetim sonuçları açıklanabilir.

Bir kurum, insanların özel hayatını teşhir etmeden de güven oluşturabilir. Asıl dikkat edilmesi gereken, yardımın kim için yapıldığıdır. Paylaşımda kurumun logosu, yöneticinin yüzü ve teşekkür görüntüleri öne çıkarken ihtiyaç sahibinin sesi duyulmuyorsa, durup düşünmeliyiz. İnsanların sıkıntıları bir reklam hikâyesinin malzemesine dönüşmemeli.

Bir çocuğun mahcubiyeti, herhangi bir markanın görünürlüğünden daha değerlidir. Dayanışmanın başarısı, ne kadar alkış toplandığıyla ölçülemez. Siyaset söz konusu olduğunda sorumluluk daha da büyür. Bir insanın mutfağındaki eksiklik, siyasi bağlılık üretmenin fırsatı olarak görülemez.

Yardım alan kişiden mitinge gelmesi, bir paylaşımı beğenmesi ya da sandıkta belirli bir tercih yapması beklenmemelidir. Ekmek ihtiyacıyla özgür irade arasına görünmez bir borç ilişkisi yerleştirmek, toplumsal dayanışmayı zedeler.

İnsanlar destek aldıkları için düşüncelerini saklamak zorunda kalmamalı. Özellikle kamu kaynaklarıyla sağlanan yardımlarda kişisel lütuf dili terk edilmelidir. Bu kaynaklar toplumun ortak imkânlarından oluşur.

Görevini yerine getiren bir yönetici, vatandaşı kendisine minnet duymakla yükümlü kılamaz. Hizmete erişim, siyasi yakınlığa göre değişmemeli; değerlendirme açık, adil ve ihtiyaca dayalı olmalıdır.

Vatandaşın hakkını teslim etmek, onu bir kişinin merhametine bağımlı bırakmaktan farklı bir yönetim anlayışı gerektirir. Bir başka mesele de neye ihtiyaç duyulduğunu sormadan karar vermemizdir.

Evine üçüncü kez makarna götürülen ailenin asıl sorunu ısınma olabilir. Bir öğrencinin çantası vardır ama ulaşım ücretini karşılayamıyordur. Dinlemek, yardımın en az konuşulan tarafıdır.

Karşımızdakine seçenek sunmak, onun kendi hayatı hakkında karar verebildiğini kabul etmektir. İhtiyaç içindeki insanın da tercihleri, öncelikleri ve sınırları vardır. Kalıcı dayanışma, bugünkü açığı kapatırken yarının imkânlarını da düşünür. İş bulmaya destek olmak, eğitime erişimi kolaylaştırmak, sosyal hizmetlere yönlendirmek bazen bir koliden daha uzun süreli katkı sağlar.

Bütün sorunları tek başımıza çözemeyiz. Fakat insanların sürekli yardıma ihtiyaç duyduğu koşulları sorgulayabiliriz. Yoksulluğu görünür kılmakla yoksul insanı teşhir etmek arasındaki farkı gözeterek, çözüm talebini kamusal alanda tutabiliriz. Belki de yardımın en incelikli sınavı, ertesi gün karşılaştığımızda yaşanır.

El uzattığımız insan bizim yanımızda rahatça konuşabiliyor mu? Bize katılmadığını söyleyebiliyor, gözlerini kaçırmadan selam verebiliyor mu? Verdiğimiz destek, aramızda aşılması güç bir mesafe bırakmışsa yöntemimizi gözden geçirmeliyiz.

Kapıdan ayrılırken içeride yalnızca bir koli kalmasın. O evde yaşayanların kendilerine duydukları saygı, hayatlarına yön verme cesareti ve başlarını dik tutma hakkı da korunsun.