İşin hakkı

Usta, dolabın arka tarafındaki bağlantıyı bir kez daha kontrol etti. Yanındaki genç, “Orası görünmeyecek zaten” dedi. Haklıydı; dolap duvara yaslanacak, kusurlu bölüm gözden kaybolacaktı. Usta yine de eğildi, bağlantıyı söktü ve yeniden yaptı. Belki müşteri bu fazladan emeği hiç öğrenmeyecekti. Fakat dolabı kullanacak insanın güvenliği, görünen yüzey kadar görünmeyen ayrıntıya da bağlıydı. Meslek ahlakının gündelik karşılığı, bazen böyle küçük bir kararın içinde saklıdır.

Çalışma hayatında başarıyı çoğu zaman tamamlanan görevlerle ölçüyoruz. Kaç dosya kapandı, kaç başvuru sonuçlandı, kaç ürün çıktı? Sayılar gerekli; ancak yapılan işin niteliğini bütünüyle anlatmıyor. Yanlış bilgiyle sonuçlandırılan bir başvuru, istatistikte tamamlanmış görünebilir.

Oysa vatandaş için yeni bir uğraş başlamıştır. Gerçek ölçüyü bulmak için masanın diğer tarafına geçmek, yaptığımız işin başkasının hayatında nasıl bir karşılık oluşturduğuna bakmak gerekir. Bir belgeyi hazırlarken karşımızda yalnızca kâğıt bulunmaz. O belgeye dayanarak eğitimine başlayacak, tedavisini sürdürecek veya hakkına ulaşacak biri vardır.

Rafına yanlış yerleştirilen kitap, arayan kişi için kaybolmuş sayılır. Gelişigüzel yapılan onarım, sonraki kullanıcıya risk bırakır. Başından savılan açıklama, insanı koridordan koridora dolaştırır. İşimize gösterdiğimiz özen, tanımadığımız insanların zamanına ve hayatına duyduğumuz saygıyı görünür kılar.

Türkiye’de bu sorumluluğun yabancısı değiliz. Ahilik geleneğinde, ustalık anlayışında, emeğin karşılığını hak etme düşüncesinde güçlü bir meslek ahlakı damarı bulunuyor. Kamu hizmetine ilişkin etik ilkelerimizde de dürüstlük, tarafsızlık, hesap verebilirlik ve hizmet kalitesi vurgulanıyor.

Dolayısıyla ihtiyaç duyduğumuz değerleri sıfırdan keşfetmemiz gerekmiyor. Asıl mesele, benimsediğimizi söylediğimiz ilkelerin günlük kararlarda, terfilerde ve iş dağılımında ne ölçüde karşılık bulduğudur.

Özenli çalışanın önüne sürekli yeni işler yığılırken sorumluluktan kaçınan kişinin rahat bırakıldığı bir işyerini düşünelim. Bir süre sonra çalışkanlık, karşılığı tükenmek olan bir davranışa dönüşür. Hatasını açıkça söyleyenin cezalandırıldığı, sorunu gizleyenin kendisini koruduğu ortamda dürüstlük de güç kaybeder.

Böyle bir düzende yalnızca personele vicdan çağrısı yapmak yeterli olmaz. Yönetimin hangi davranışı ödüllendirdiği, kurumun gerçek değerlerini ilan panosundaki sözlerden daha açık anlatır. İskandinav ülkelerine bakarken dikkat etmemiz gereken nokta burada beliriyor.

Danimarka, Norveç ve İsveç’i bütün çalışanların kusursuz olduğu yerler gibi düşünemeyiz. Bununla birlikte Nordik çalışma hayatına ilişkin araştırmalar, güveni, çalışan katılımını ve işin yürütülmesinde tanınan hareket alanını öne çıkarıyor.

Bu yaklaşım, çalışanın mesleki bilgisine alan açarken yaptığı işe ilişkin sorumluluğunu da destekleyen bir zemin sunuyor. Bu zeminin bir başka ayağını çalışma koşulları oluşturuyor. Nordik modelde toplu sözleşmeler, işverenle çalışan arasındaki diyalog ve tarafların belirgin sorumlulukları önemli yer tutuyor.

Buradan çıkarılabilecek ders, özeni yalnızca iyi niyetle açıklayamayacağımızdır. Uygun araçlara erişemeyen, yetişmesi mümkün olmayan görevlerle karşılaşan, dinlenemeyen insanın sürekli aynı dikkat düzeyini korumasını beklemek gerçekçi değildir.

Kalite isteyen kurumun, kaliteli çalışmanın koşullarını da oluşturması gerekir. Elbette yetersiz ücret veya kötü yönetim, bir başkasının güvenliğini tehlikeye atmayı haklı kılmaz.

Çalışanın mesleki sorumluluğu devam eder. Ancak bu sorumluluk işvereni yükümlülüklerinden kurtarmaz. Eksik personelle yürütülen hizmetin aksamasını bütünüyle bireysel gayretsizliğe bağlamak, sorunun kaynağını örter.

İşini ciddiye alan çalışan kadar, doğru planlama yapan ve kaynakları adil kullanan yöneticiye de ihtiyacımız vardır. Meslek ahlakı, kurumun bütün katlarında geçerli olduğunda anlam kazanır. Denetim de bu bütünün parçasıdır. İnsanlara güvenmek, sonuçları değerlendirmekten vazgeçmeyi gerektirmez.

Açık standartlar, anlaşılır görev tanımları ve etkili geri bildirim, çalışanın kendisinden ne beklendiğini bilmesini sağlar. Keyfî kontrol ise dikkati işin yararından uzaklaştırıp yöneticiyi memnun etme çabasına yöneltebilir.

Bir kurumda asıl soru, amirin odada bulunup bulunmadığından bağımsız olarak hizmetin aynı ciddiyetle sürüp sürmediğidir. Üstelik iyi çalışmak, hiç hata yapmamak değildir. İnsan yorulur, yanılır, bazen bilgisinin sınırına gelir. Böyle anlarda yardım istemek, eksikliği bildirmek ve hatayı düzeltmek mesleki olgunluk gösterir.

Kusursuz görünme baskısı, sorunların saklanmasına yol açabilir. Güvenilir bir işyeri, çalışanının hatasını öğrenebildiği ve tekrarını önleyebildiği yerdir. Sürekli mesaiye kalmak da tek başına özenin kanıtı sayılamaz; bazen düzeltilmesi gereken iş düzeninin işaretidir.

Bu nedenle Türkiye ile İskandinav ülkelerini karşılaştırırken insanların karakterleri üzerinden hüküm vermek yerine, sorumluluğu destekleyen düzeneklere bakmalıyız. Yetkinliğin dikkate alındığı, emeğin karşılığının korunduğu, yöneticinin de hesap verdiği ortamlar kurabiliyor muyuz? İşini iyi yapan insanın çabasını fark ediyor, bilgisinden yararlanıyor, itirazını dinliyor muyuz?

Bu soruların yanıtı, toplumsal güvenin nasıl gelişeceğine ilişkin de çok şey söyler. Ustanın düzelttiği bağlantı dolabın arkasında kalacaktır. Fakat sağlamlığı her kullanımda görevini yapmayı sürdürecektir. Bizim emeğimizin de çoğu zaman böyle görünmeyen bir tarafı vardır.

Kimse teşekkür etmese bile bir insanın işini kolaylaştıran, hakkını koruyan, güvenliğini sağlayan tarafı… Bir işi iyi yapmak, o insan yanımızda bulunmadığında da ona karşı sorumluluğumuzu hatırlamaktır.