Kardeşliğin hatrı

Bir evin içinde iki kardeş anlaşamadığında, büyüklerin ilk kaygısı meselenin bütün aileyi birbirine düşürmemesidir. Söylenen sözün yalnızca o anı değil, yıllar sonra kurulacak sofrayı da etkileyebileceği bilinir.

Devletler arasındaki ilişkiler aile ilişkilerinden daha karmaşıktır elbette. Ancak Türkiye ile Azerbaycan söz konusu olduğunda, diplomatik hesapların yanında insanların yüreğinde taşıdığı güçlü bir yakınlık da vardır.

Bu nedenle yönetimler arasında yaşanan her görüş ayrılığı, kullanılan dile bağlı olarak toplumlarda farklı karşılıklar bulabilir. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki bağı yalnızca çıkar ortaklığıyla açıklamak eksik kalır. Dilin tanıdıklığı, kültürün yakınlığı, ortak hafızanın taşıdığı duygular bu ilişkiye başka bir derinlik kazandırır.

Birbirinin sevincini kendi sevinci sayan insanlar için kardeşlik, resmî ziyaretlerde dile getirilen güzel bir sözden ibaret değildir. Uzaktaki bir evin ışığını kendi mahallesinin ışığı gibi görebilmektir. Böylesine köklü bir yakınlığın, günlük siyasi tartışmaların sertliğine bırakılmaması gerekir.

Bununla birlikte, kardeşliğin iki ayrı devletin bütün konularda aynı düşünmesini gerektirdiğini söyleyemeyiz. Her ülkenin kendi toplumsal yapısı, güvenlik kaygıları, ekonomik ihtiyaçları ve dış ilişkileri bulunur. Türkiye’nin bağımsız karar alma hakkı ne kadar meşruysa Azerbaycan’ınki de o kadar meşrudur.

Kendimiz için savunduğumuz egemenliği, yakınımızdaki bir ülke farklı bir tercih yaptığında tartışmalı hâle getiremeyiz. Saygı, tam da kararların örtüşmediği yerde anlam kazanır.

Fakat bağımsızlık, karşılıklı sorumlulukları önemsizleştiren bir gerekçeye de dönüştürülmemelidir. Bir kararın yakın ilişkiler içindeki başka bir ülkeyi etkilemesi bekleniyorsa, önceden konuşmak ve kaygıları dinlemek değerlidir.

Danışmak, izin istemek değildir. Bilgilendirmek de egemenlikten vazgeçmek anlamına gelmez. Aksine, ilişkinin önemsendiğini gösterir. Bazen kırgınlığın kaynağı kararın kendisinden çok, o karar alınırken kendisine söz hakkı tanınmadığını veya açıklama yapılmadığını düşünmektir.

Asıl dikkat edilmesi gereken eşik, yönetimler arasındaki anlaşmazlığın halklara taşındığı noktadır. Bir hükümetin tutumuna yönelik eleştiri, milyonlarca insanın karakteri hakkında hüküm vermeye dönüşmemelidir.

Hiçbir toplum tek bir açıklamadan, tek bir politikadan veya tek bir yöneticiden oluşmaz. Azerbaycanlı bir gencin Türkiye’ye duyduğu yakınlığı ya da Türkiyeli bir ailenin Azerbaycan’a beslediği sevgiyi siyasi tartışmanın tarafı hâline getirmek, meselenin çözümüne katkı sağlamaz. Burada liderlere düşen sorumluluk büyüktür.

Çünkü onların ağzından çıkan cümleler yalnızca muhataplarına ulaşmaz; televizyonlardan evlere, telefon ekranlarından arkadaş sohbetlerine yayılır. Diplomatik bir itiraz olarak başlayan söz, toplumda aşağılanmışlık veya düşmanlık duygusu üretebilir.

Konuşmayı yapan kişi bir sonraki görüşmede el sıkışabilir; fakat o sözleri dinleyen insanların kırgınlığı aynı hızla silinmeyebilir. Liderlerin görüş ayrılıklarını dile getirirken bu etkiyi hesaba katması gerekir.

Özellikle geçmişte verilen desteklerin bir hesap defteri gibi açılması ilişkiyi yıpratır. Dayanışmanın hatırlanmasıyla karşı tarafa borç çıkarılması arasında önemli bir fark vardır.

Yardım, her anlaşmazlıkta koşulsuz bağlılık talep etmenin gerekçesi yapılırsa, kardeşlik zamanla bir alacak verecek ilişkisine dönüşür. Elbette fedakârlıklar unutulmamalıdır. Ancak hatırayı yaşatmanın yolu, onu karşı tarafı susturacak bir araç olarak kullanmak olamaz.

Minnet, baskıyla istenebilecek bir duygu değildir. Diğer yandan kardeşlik, eleştiriden muafiyet de sağlamaz. Haklar, özgürlükler veya toplumsal uygulamalar konusunda sorular sorulabilir; kaygılar açıkça ifade edilebilir. Burada belirleyici olan, eleştirinin doğrulanmış bilgiye dayanması ve tutarlı ölçütlerle yapılmasıdır.

Kendimizde hoş gördüğümüz bir uygulamayı başkasında mahkûm ediyorsak, söylediklerimizin inandırıcılığı azalır. Eleştiri, bir ülkenin insanlarını küçümsemeden, hangi davranışın neden sorunlu görüldüğünü açıklayabildiği ölçüde yapıcıdır.

Medyanın ve sosyal medya kullanıcılarının da bu süreçte payı vardır. Bağlamından koparılmış bir cümle, öfke uyandıran bir başlık veya doğrulanmamış bir iddia, mesafeleri birkaç saat içinde büyütebilir.

Okuduğumuzu hemen paylaşmadan önce kaynağını araştırmak, açıklamanın tamamını görmek ve kullanılan ifadelerin kime ait olduğunu bilmek gerekir. Yakın toplumları birbirine karşı kışkırtan bir dilin dolaşımına katkıda bulunmak, farkında olmadan ortak hafızayı zedeleyebilir.

İlişkilerin sağlamlığı, hiç sorun yaşanmamasıyla ölçülemez. Esas mesele, sorun çıktığında hangi kanalların işletildiği ve nasıl davranıldığıdır. Diplomatik görüşmelerin, kurumlar arasındaki temasların ve sakin açıklamaların değeri burada ortaya çıkar.

Kamuoyu elbette bilgilendirilmelidir fakat bilgilendirmekle toplumu öfkeye çağırmak farklı şeylerdir. Vatandaşın ihtiyacı, kimin daha sert konuştuğunu izlemekten çok, anlaşmazlığın nasıl çözüleceğini ve ortak çıkarların nasıl korunacağını anlayabilmektir. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki yakınlık, bugünün yöneticilerinden önce de anlam taşıyordu; onlardan sonra da yaşayacaktır.

Bu yüzden siyasetçilerin görevi, kendilerine emanet edilen bağı gelecek kuşaklara güvenle aktarabilmektir. Farklı kararlar alınabilir, itirazlar dile getirilebilir, zaman zaman hayal kırıklıkları yaşanabilir.

Yine de her cümleden önce şu soruyu sormak yerinde olur: Bugün söylediğimiz söz, yarın birbirinin kapısını çalacak insanların yüzüne nasıl yansıyacak? Kardeşliğin hatırı, o kapının açık kalmasını gerektirir.