Kimin kararı?

Bir ülkenin geleceğini ilgilendiren kararların sonuçlarını, o ülkede yaşayan insanlar taşır. Diplomasi masalarında verilen sözler, imzalanan belgeler ve belirlenen hedefler zamanla vatandaşın gündelik hayatına yansır.

Çalışma koşulları, üretim biçimleri, hukuk düzeni ve ekonomik tercihler bu kararlardan etkilenir. Türkiye’nin Avrupa Birliği yolculuğunda da sormamız gereken temel soru budur: Kendi geleceği hakkında karar verilen toplum, bu kararın neresindedir?

Türkiye’de Avrupa Birliği üyeliği uzun yıllar boyunca ulaşılması gereken bir hedef olarak anlatıldı. Hükümetler değişti, kuşaklar yetişti, uluslararası dengeler dönüştü. Buna rağmen vatandaşın önüne doğrudan bir tercih sandığı konulmadı.

Üyelik yolunda ilerlemek isteyip istemediği referandumla sorulmadı. Kamuoyundaki tartışmalar ise çoğu zaman Avrupa’nın Türkiye’yi kabul edip etmeyeceğine odaklandı. Türkiye toplumunun ne istediği aynı ölçüde öne çıkmadı. Oysa bir topluluğa katılmak, yalnızca karşı tarafın kapıyı açmasına bağlı değildir.

O kapıdan geçecek insanların iradesi de belirleyicidir. Avrupa’nın Türkiye’ye nasıl baktığını tartışırken, Türkiye’de yaşayanların nasıl bir gelecek istediğini ikinci plana itemeyiz. Vatandaşın rolü, yöneticilerin belirlediği güzergâhı uzaktan izlemek ve sonunda ortaya çıkan koşullara uyum sağlamakla sınırlandırılamaz.

Elbette seçimle göreve gelen hükümetlerin ülkeyi yönetme ve dış politika yürütme yetkisi vardır. Ancak seçimlerde verilen oy, gelecekte gündeme gelecek her kapsamlı değişiklik için ayrı ayrı verilmiş bir onay sayılamaz.

Toplumun yaşam düzenini ve gelecek kuşakların tabi olacağı kuralları etkileyecek bir tercihte, doğrudan halkın görüşüne başvurulmasını istemek güçlü bir demokratik taleptir. Bu nedenle savunduğum, Avrupa Birliği üyelik hedefinin geleceğinin referandumla topluma sorulmasıdır.

Vatandaşın önüne anlaşılır bir soru konulabilir: “Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne tam üyelik hedefi doğrultusundaki çalışmalarını sürdürmesini istiyor musunuz?” Böylece tartışma, başkalarının bizi isteyip istemediğinin ötesine geçer. Bizim ne istediğimiz de açık bir toplumsal karara dönüşür.

Bununla birlikte, sandık kurulması tek başına yeterli değildir. İnsanların bilinçli tercih yapabilmesi için seçeneklerin sonuçlarını öğrenmesi gerekir. Üyelik hedefini sürdürmenin olası getirileri, maliyetleri ve yükümlülükleri açıklanmalıdır.

Bu hedeften vazgeçilmesinin doğurabileceği sonuçlar da aynı açıklıkla değerlendirilmelidir. Farklı görüşlerin kendisini ifade edebildiği, kamu kaynaklarının tek taraflı yönlendirme için kullanılmadığı bir tartışma ortamı sağlanmalıdır.

Referandum kampanyası, vatandaşları Avrupalı olmak isteyenler ve istemeyenler gibi yüzeysel ayrımlara sıkıştırmamalıdır. İnsanlar ekonomik kaygılarla, demokratik beklentilerle, egemenlik anlayışlarıyla veya kültürel değerlendirmelerle farklı tercihler yapabilir. Bunları dinlemek, kararın toplumsal meşruiyetini güçlendirir.

Bir seçeneği destekleyenleri ilerici, diğerini savunanları geri kalmış sayan dil ise ortak geleceği konuşma imkânını zedeler. Müzakerelerin sürdürülmesine verilecek onay, ileride ortaya çıkacak bütün koşulların peşinen kabul edilmesi anlamına da gelmemelidir.

Görüşmeye başlamakla, görüşmenin sonucunu kabul etmek farklı kararlardır. Bu nedenle iki aşamalı bir yaklaşım daha sağlıklı olacaktır. Önce üyelik hedefinin sürdürülmesi için toplumsal irade aranmalı; somut bir üyelik anlaşması oluşursa koşullar yeniden halkın değerlendirmesine sunulmalıdır.

Böyle bir yöntem, müzakere sürecinde verilen yetkinin sınırlarını da görünür kılar. Yönetimler hangi hedef için destek aldıklarını bilir; vatandaşlar da hangi kararı verdiklerini takip edebilir.

Sonradan ortaya çıkan yükümlülüklerin ilk oylamada zaten kabul edildiği ileri sürülemez. Demokratik katılım, belirli bir gün kullanılan oyun ardından sona ermez; açıklama, denetleme ve hesap sorma hakkıyla devam eder.

Geçmişte referandum yapılmamış olması, bugün halkın görüşüne başvurulmasına engel değildir. “Artık çok geç” demek, belirsizliği kalıcılaştırır. Üstelik yıllardır harcanan emek ve para da toplumu belirli bir karara mecbur bırakamaz. Kamu kaynakları vatandaş adına kullanılıyorsa bunların hangi amaçla harcandığı, ne sonuç ürettiği ve bundan sonra hangi ihtiyaçlara yöneltileceği açıklanmalıdır.

Burada bütün çalışmaların boşa gittiğini söylemek de doğru olmaz. Çevreyi koruyan, ürün güvenliğini artıran, kamu yönetimini geliştiren düzenlemeler üyelik gerçekleşmese de değer taşır. Fakat bu kazanımların gerekçesini sürekli dışarıdan gelecek kabul haberine bağlamak zorunda değiliz.

Daha iyi işleyen kurumlara ihtiyacımız varsa onları kendi toplumumuz için kurmalıyız. Yargıyı vatandaşın adalete ulaşabilmesi, eğitimi çocuklarımızın geleceği, çalışma hayatını insan onuru için iyileştirmeliyiz.

Bilimsel üretimi güçlendirmek, kamuda liyakati yerleştirmek ve kaynakları verimli kullanmak zaten ülkeyi yönetenlerin sorumluluğudur. Bunların yapılmasını bir üyelik beklentisine bağlamak, kendi ihtiyaçlarımızın önemini gölgeler.

Türkiye’nin gelişmesi, herhangi bir kapının açılmasını beklememelidir. Ayrıca tam üyelik hedefini tartışmak, Avrupa’yla bütün ilişkileri tartışmaya açmak anlamına gelmez. Ticaret, teknoloji, eğitim, kültür ve bilim alanlarında karşılıklı yarara dayanan işbirlikleri geliştirilebilir.

Halka sunulacak seçenekler de bu ayrımı korumalıdır. Üyelik hedefini sürdürmek istemeyen bir vatandaşın, Avrupa’yla her türlü ilişkinin kesilmesini istediği varsayılamaz. Benim itirazım, toplumun geleceğini ilgilendiren bir hedefin toplumdan doğrudan yetki alınmadan süresiz biçimde sürdürülmesinedir.

Üyelik ifadesini değiştirmekle yetinemeyiz; izlenecek politikayı da netleştirmeliyiz. Seçenekleri bütün sonuçlarıyla ortaya koyalım, ardından halka soralım.

Çünkü bu kararın ekonomik yükünü taşıyacak, hukuki sonuçlarını yaşayacak ve geleceğini buna göre kuracak olan insanlar, kendi hayatlarının yönünü belirlerken söz sahibi olmalıdır.