Kubuqi Modeli: Çölü yeşerten sessiz bir uyarı mı?

Bir zamanlar haritalarda “ölüm denizi” olarak anılan, kum fırtınalarının başkenti sayılan Kubuqi Çölü, bugün dünya gündeminde bir başarı öyküsü olarak yer alıyor. Çin’in İç Moğolistan bölgesinde uzanan bu çöl, yüzyıllar boyunca rüzgârın, kuraklığın ve yoksulluğun simgesiydi. Fakat 2000’li yıllardan sonra Çin’in “ekosistem restorasyonu” stratejisiyle başlayan dönüşüm, yalnızca bir coğrafyanın değil, insan iradesinin de gücünü gösterdi.

Bugün Kubuqi’nin yüzde 70’inden fazlası yeniden yeşil. Uydu görüntülerinde sarı değil, yeşilin bin tonuna bürünmüş dev bir alan görüyorsunuz. Güneş enerjisi tarlalarıyla dolu, tuzdan arındırılmış suyla sulanan seralar, rüzgâr türbinleri, çölün ortasında kurulan modern köyler… Yalnızca doğa değil, insan da yeniden nefes alıyor. Fakat bu hikâyenin perde arkasında, sorgulanması gereken pek çok ders ve risk de gizli.

BİR MODELİN DOĞUŞU

Kubuqi Modeli, Çinli bir özel sektör kuruluşu olan Elion Resources Group’un, yerel yönetimlerle ve üniversitelerle el ele yürüttüğü bir ekolojik dönüşüm projesi olarak doğdu. Devlet, özel sektör ve yerel halk aynı masaya oturdu. Amaç yalnızca ağaç dikmek değil; toprağı sabitlemek, iklimi yumuşatmak ve bölge halkına yeni bir ekonomik yaşam sunmaktı.

Beijing Forestry University ve Inner Mongolia Agricultural University gibi kurumların bilimsel rehberliğinde, uzaktan algılama ve drone teknolojileriyle çölün rüzgâr desenleri, toprak tuzluluk oranları ve nem düzeyleri analiz edildi. Sonuçta bitkiler, toprağa değil, toprağın potansiyeline göre seçildi. Bir başka deyişle, doğa “emirle yeşillendirilmedi”; onun dilini anlamaya çalışan bir bilim insanı sabrıyla yaklaşıldı.

EKONOMİYLE EKOLOJİYİ BARIŞTIRMAK

Projeyi ilginç kılan, çevre ile ekonomiyi çatıştırmadan bir araya getirmesiydi. Kubuqi, yalnızca yeniden doğmakla kalmadı, aynı zamanda ekonomik bir sistem hâline geldi.

Güneş enerjisi santralleri bölgeye hem enerji hem de istihdam getirdi.

Tarım arazileri yeniden üretken hâle geldi; meyve ve sebze üretimi başladı.

“Yeşil kuşak” bölgelerinde rüzgâr erozyonu durdu; köylüler yeniden çiftçiliğe döndü.

Rakamlar da etkileyiciydi: 13 yılda maliyetin dörtte biri geri kazanıldı, 1 milyondan fazla kişi istihdam edildi, yerel iklim yumuşadı ve hava kalitesi belirgin biçimde iyileşti.

Birleşmiş Milletler bu başarıyı “örnek alınabilir restorasyon modeli” olarak ilan etti. “Kubuqi International Desert Forum” adıyla uluslararası platform kuruldu; dünya çevre uzmanları burada buluşmaya başladı. Bir dönem haritada görünmeyen bu bölge, artık gezegenin geleceği üzerine fikir yürütülen bir mekân hâline gelmişti.

PEKİ HER ŞEY BU KADAR MI YEŞİL?

Her mucize gibi bu hikâyenin de gri alanları var. Bilim insanları, “Kubuqi yeşillenmesinin tamamı insan başarısı değil” diyor. Bazı araştırmalarda iklim döngülerindeki doğal nem artışının da etkisi vurgulanıyor. Ayrıca bazı bölgelerde tek tür ağaçlandırma yapılması (monokültür) ekolojik çeşitliliği zayıflatmış durumda.

Bir diğer sorun da sürdürülebilirlik. Ağaç dikmek bir başlangıç; ama onları yaşatmak başka bir hikâye. Kimi alanlarda sulama yetersiz, kimilerinde tuzluluk yüksek. Uzmanlar, “Bu kadar hızlı yeşil büyüme, su kaynaklarını fazla tüketmiş olabilir” uyarısında bulunuyor.

Yine de şunu kabul etmek gerek: Hatalarıyla bile Kubuqi, insanın doğayla kavgasında bir dönüm noktasıdır. “Doğayı yenmek” değil, “doğayla yeniden denge kurmak” anlayışı burada şekillenmiştir. Bu da tüm dünyaya, özellikle kuraklıkla boğuşan ülkelere ilham vermiştir.

TÜRKİYE BU HİKÂYEDEN NE ÖĞRENEBİLİR?

Türkiye’nin yarısı, iklim modellerine göre “yarı kurak” veya “çölleşmeye hassas” bölgelerden oluşuyor. Konya Ovası, Iğdır Havzası, Güneydoğu Anadolu’nun büyük bölümü bu tanıma giriyor.

Bizim de elimizde ulusal eylem planları, risk haritaları, erozyon önleme projeleri var. Fakat çoğu hâlâ proje düzeyinde kalıyor; sistematik, uzun soluklu ve çok paydaşlı yapılar nadir.

Kubuqi’nin bize öğrettiği ilk ders şu:

Ekoloji, ekonomi ve toplum ayrı ayrı düşünülemez.

Bir bölgeyi yeşillendirmek istiyorsak, aynı anda o bölge halkını da “yeşil” bir gelecek fikrine inandırmak zorundayız.

İkinci ders:

Bakım, dikim kadar değerlidir.

Türkiye’nin ağaçlandırma hamleleri etkileyici olsa da uzun vadeli izleme ve bakım sistemleri yeterince güçlü değil. Ağaç dikmek değil, orman yaşatmak esas mesele.

Üçüncü ders:

Bilimle toprağın dilini anlamak.

Kubuqi’de başarı, rastgele fidan dikmekle değil, toprak verisini, rüzgâr haritalarını, su rejimini analiz etmekle geldi. Bizim de TÜBİTAK, üniversiteler ve yerel yönetimlerin ortak veri platformları kurması gerekiyor.

Son ders:

Toplum katılımı olmadan çevre restorasyonu mümkün değil.

Çiftçiden öğretmene, öğrenciden sanayiciye kadar herkes bu sürecin bir parçası olmalı. Kubuqi, yerel halkı proje ortağı yaparak bunu başardı. Biz de aynı inancı taşıyabiliriz.

Bir umut laboratuvarı

Kubuqi, yalnızca bir çölün değil, insanın içindeki umudun da nasıl yeşerebileceğini gösteriyor. Her fidan, biraz bilim, biraz sabır, biraz da inançla büyümüş.

Ama en önemlisi şu: Bu proje bize bir gerçeği fısıldıyor — “Doğayı kurtarmak, kendimizi kurtarmaktır.”

Kubuqi bugün bize ayna tutuyor. Bu aynada yeşili görüyorsak, kendi geleceğimizi de orada görebiliriz.