Refahın bedeli

Akşam evine dönen bir çalışan, mutfak masasına faturalarını bırakıyor. Maaşı var, işi var; fakat gelecek ayı düşünmeden geçirebildiği bir akşamı yok. Çocuğunun eğitimi, evin kirası, yaşlanan annesinin bakımı aynı hesabın içinde birbirine çarpıyor. Pencerenin dışından göstericilerin sesleri geliyor.

Haberlerde güvenlik tedbirleri anlatılıyor. Oysa sokaktaki kalabalığın bir bölümü, biraz önce bu masada cevabı bulunamayan soruları soruyor. Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde yükselen toplumsal itirazlara bakarken yalnızca kırılan camları, barikatları ve polis araçlarını görürsek meselenin başlangıcını kaçırırız.

Barınma, eğitim, sağlık ve insanca geçinme talepleri güvenlik başlıklarının arasında kaybolur. Şiddetin hesabı elbette sorulmalıdır. Ancak barışçıl biçimde hakkını arayan insanın talebi de duyulmalıdır. Çünkü kamu düzeni, vatandaşın hayatındaki düzensizlikten bütünüyle bağımsız düşünülemez.

Kendisini sosyal devlet olarak tanımlayan bir yönetimden sorumluluklarını yerine getirmesini istemek ayrıcalık talebi değildir. Vatandaş, ödediği verginin karşılığında erişilebilir hizmet, çalışmasının karşılığında yaşanabilir bir hayat bekler. Devletin ekonomik güçlüklerini anlamak başka, bu güçlüklerin bütün bedelini sessizce üstlenmek başkadır.

İnsanlar yalnızca gelirlerinin azalmasına değil, kendilerinden beklenen fedakârlığın adaletsizliğine de itiraz eder. Burada daha geriye uzanan bir soruyu sormak gerekiyor: Avrupa’nın örnek gösterilen refahı hangi tarihsel koşullarda oluştu?

Üretimin, bilimsel gelişmenin, çalışanların mücadelesinin ve kurumsallaşmanın katkısını teslim ederken sömürgeciliğin sağladığı kaynakları dışarıda bırakamayız. Bazı ülkelerin zenginleşmesinde başka toplumların emeği, hammaddesi ve bağımlı pazarlara dönüştürülmesi de rol oynadı. Bugünkü başarı hikâyelerini bu geçmişten arındırarak anlatmak eksik bir muhasebedir.

Üstelik siyasi bağımsızlık, ekonomik bağımlılıkların aynı gün sona erdiği anlamına gelmedi. Bayrak değişirken ticari ayrıcalıklar, şirket ilişkileri ve kaynaklar üzerindeki güç dengeleri devam edebildi. Bugün kaynak sahibi toplumların daha fazla söz hakkı istemesi, bu ilişkilerin yeniden müzakere edilmesine yol açıyor.

Bir zamanlar olağan kabul edilen avantajların artık tartışılması, onlardan yararlanan ülkelerde çıkar hesaplarını da değiştiriyor. Yine de her ekonomik sıkıntıyı bu değişime bağlamak kolaycılık olur.

Yaşlanan nüfus, pahalı barınma, bütçe tercihleri, borç yükü ve üretimdeki sorunlar ayrıca incelenmelidir. Sömürgecilikten gelen avantajların daralmasıyla sosyal hizmetlerdeki aksama arasında bağ kurulacaksa bunun somut olarak gösterilmesi gerekir.

Tarihsel bir ilişkinin varlığı, bugünkü her olayın tek açıklaması olduğu anlamına gelmez. Hindistan’ın kumaş boykotu bu tartışmayı anlamak için öğretici bir örnektir. Mahatma Gandhi’nin yerli üretimi ve elde dokunan kumaşı öne çıkaran mücadelesi, İngiliz tekstil ürünlerine yönelik boykotla birlikte Lancashire’daki üreticileri ve çalışanları etkiledi.

Ancak fabrikaların kapanmasını yalnızca buna bağlayamayız; uluslararası rekabet ve Büyük Buhran da etkiliydi. Örnek, bağımlı bir pazarın değişmesinin uzak ülkelerdeki evlerin geçimini nasıl etkileyebildiğini gösterir. Buradaki ahlaki düğüm açıktır: İngiliz işçisinin geçim hakkı ne kadar gerçekse Hintlinin kendi emeğini ve üretimini koruma hakkı da o kadar gerçektir.

Bir toplumun rahatını diğerinin bağımlılığına bağlayan düzen, kalıcı adalet üretemez. Ekonomik ilişkiler değiştiğinde çözüm, eski ayrıcalıkları zorla sürdürmek olamaz. Yönetimlerin görevi, vatandaşlarının refahını daha eşit ilişkiler içinde sürdürebilecek yollar bulmaktır. Büyük devletlerin dış politikalarına da bu gözle bakmalıyız.

Barış, güvenlik veya istikrar söylemlerinin yanında yapılan anlaşmaları, kaynaklara erişimi ve gelirlerin kim tarafından yönetildiğini incelemeliyiz.

Her müdahaleyi tek başına petrol veya madenle açıklamak yetersizdir. Fakat ekonomik çıkarların rolünü hiç sormamak da aynı ölçüde yanıltıcıdır. Söylemle uygulama arasındaki mesafe, çoğu zaman kazancın paylaşımında görünür.

Ayrıca bir devletin kazancı, bütün vatandaşlarının kazancı değildir. Bir şirketin kârını büyüten gelişme, başka bir haneye pahalı enerji veya artan vergi olarak dönebilir. Bu yüzden “ülke çıkarı” denildiğinde hesabın ayrıntısını istemek gerekir.

Kim kazanıyor, kim risk alıyor, kim ödüyor? Bu sorulara cevap verilmeden ekonomik başarıyı toplumsal refahla eşitlemek mümkün değildir. Amerika Birleşik Devletleri’nin çok ağır bir ekonomik çöküş yaşadığını düşünelim. İşini, evini veya geleceğe güvenini kaybeden milyonlarca insanın tepkisi yalnızca gelir kaybıyla açıklanamaz.

Kurtarma paketlerinden kimlerin yararlandığı, borçların kimlerden tahsil edildiği ve devletin kimi koruduğu da belirleyici olur. Silaha erişim bazı olayların ölümcüllüğünü artırabilir; fakat ekonomik krizden kaçınılmaz olarak toplu şiddet çıkacağını söyleyemeyiz.

Asıl tehlikeli eşik, güçlüğün adaletsizlik duygusuyla birleşmesidir. Aynı fırtınada herkesin benzer ölçüde ıslandığına inanan insan dayanışmaya yönelebilir. Kendisinin çatısı akarken başkalarının korunup kollandığını gören insan ise kurumlara güvenini kaybedebilir. Bu güven kaybı büyüdüğünde geçim meselesi, temsil ve meşruiyet sorununa dönüşür. Bu nedenle sokaktaki öfkeye verilecek cevap yalnızca güvenlik araçlarında aranamaz.

Şiddeti önlemek gerekir; aynı zamanda insanları sokağa çıkaran ihtiyaçları gidermek de gerekir. Devlet, bütçesinin sınırlarını anlatırken kendi önceliklerini de açıklayabilmelidir. Vatandaştan sabır isteyen yönetimin, ayrıcalıkların neden sürdüğüne ilişkin sorulara da cevabı olmalıdır.

Refahın gerçek sınavı, bolluk zamanında dağıtılan imkânlarda değildir. Kaynaklar daralırken kimin korunduğunda ortaya çıkar. Başka toplumların hakkını gözeten ekonomik ilişkilerle kendi vatandaşına karşı sorumluluk arasında seçim yapmak zorunda değiliz. İhtiyacımız olan, ikisini birlikte savunabilen bir siyaset anlayışıdır. Mutfak masasındaki hesabın düzelmesi de sokaktaki gerilimin azalması da biraz buna bağlıdır.