Refahın ölçüsü

Pazar sabahı evden çıkarken çocuğuna öğleden sonra döneceğini söyledi. Hafta boyunca çalışmıştı, bugün de ek işe gidiyordu. Mutfak masasında ödenmeyi bekleyen faturalar vardı. Kapıyı kapatırken içeriden gelen “Bugün de mi?” sorusuna cevap bulamadı.

Çalışmak, ailesine iyi bir hayat sunmanın yoluydu. Fakat o hayatın içinde ailesiyle geçirecek zamanı giderek azalıyordu. Üstelik dinlenemeden başlayacağı yeni bir hafta daha kapıdaydı. Bir ekonominin durumunu anlamak için büyüme oranlarına, üretime, ihracata ve yatırımlara bakıyoruz. Elbette bakmalıyız.

Üreten, istihdam sağlayan, kaynaklarını verimli kullanan bir ülkenin gelişme imkânı artar. Ancak bütün bu göstergelerin yanında başka sorular da sormalıyız: İnsanlar yeterince beslenebiliyor mu? Dinlenebiliyor mu? Gelecekleri hakkında karar verebiliyor mu?

Çünkü ekonomik başarının toplumsal karşılığı, insanların gündelik hayatında ortaya çıkar. Türkiye’de refah üzerine konuşurken aynı kelimeyle farklı hayatları anlatabiliyoruz. Bir kişi için refah, istediği yerde tatil yapabilmek anlamına geliyor. Bir başkası için kredi kartına başvurmadan marketten çıkabilmek.

Kimi birikimini nasıl değerlendireceğini düşünürken kimi maaş gününe kadar kalan parayı bölüştürüyor. Bu farklılık, insanların tercihlerinden önce sahip oldukları hareket alanını gösteriyor. Üstelik maaşları yan yana koymak da tek başına yeterli değil. Aynı geliri elde eden iki kişiden biri kendi evinde otururken diğeri kira ödüyor olabilir.

Birinin ailesinden kalan birikimi, diğerinin bakıma ihtiyaç duyan yakını vardır. Borçlar, çocukların ihtiyaçları, yaşanılan şehir ve ulaşım giderleri hesaba katılmadan yapılan karşılaştırmalar, hayatın önemli bir bölümünü dışarıda bırakır.

Bu nedenle refahı, zorunlu harcamalardan sonra geriye kalan imkânlarla da değerlendirmeliyiz. İnsan bütün gelirini mevcut düzenini korumaya harcıyorsa, hayatını geliştirmek için ne yapabilir?

Bir kursa katılmak, bozulan ev eşyasını yenilemek veya birkaç günlüğüne uzaklaşmak sürekli erteleniyorsa, çalışmanın sağladığı kazanç giderek dar bir alana sıkışır.

Kazanılan para dolaşır; insan yerinde saydığını hisseder. Sofra da bu değerlendirmenin önemli bir parçasıdır. Beslenmek, günün sonunda aç kalmamış olmakla sınırlanamaz. Çocuğun gelişimi, yetişkinin sağlığı, yaşlının ihtiyaçları farklıdır. Alışverişte sürekli daha ucuz ürüne yönelmek bazen makul bir tercih, bazen de zorunluluktur.

Asıl mesele, ailenin gerekli gıdayı alabilmek için hangi ihtiyacından vazgeçtiğidir. Tasarrufla yoksunluk arasındaki çizgiyi burada dikkatle görmek gerekir. Dinlenmenin de ekonomik bir anlamı var. İzin hakkına sahip olmak, o izni kullanabilecek koşullara sahip olmakla tamamlanır.

Çalışmadığı gün gelir kaybedeceğinden korkan insan için boş zaman huzurlu geçmeyebilir. Zihni ertesi günün hesabıyla meşgulse bedeni dursa bile kaygısı çalışmaya devam eder. Böyle bir hayatın yorgunluğu, yalnızca uyuyarak giderilemez.

Oysa insanın yakınlarıyla konuşmaya, yürümeye, okumaya ve bazen hiçbir şey yapmadan oturmaya ihtiyacı vardır. Bunları gereksiz harcamalar veya kazanılmış ödüller gibi görmek, hayatı yalnızca çalışma kapasitesine indirger.

Çocuğunun büyümesini uzaktan izleyen bir ebeveynin kaybını maaş bordrosunda göremeyiz.

Ancak bu kayıp, aile hayatının içinde hissedilir. Refahın bir başka boyutu, yarın üzerinde söz sahibi olabilmektir. Eğitimini sürdürmek isteyen genç, ev kurmayı düşünen çift veya emekliliğine hazırlanan çalışan belirli bir öngörüye ihtiyaç duyar. Her hesap kısa sürede geçerliliğini yitiriyorsa kararlar ertelenir. Zamanla insan yalnızca harcamalarını değil, hayallerini de küçültmeye başlar.

Ekonomik belirsizliğin sessiz bedellerinden biri budur. Beklentilerin küçülmesi ise ihtiyaçların ortadan kalktığı anlamına gelmez. “Kirayı ödedik, karnımız doydu, çok şükür” diyen insanın kanaatine saygı duymalıyız. Fakat bu cümleyi yeterli refahın kanıtı sayamayız. İnsan dayanıklılığı sayesinde güçlükleri taşıyabilir.

Bir toplumun başarısı, vatandaşının ne kadar yük kaldırabildiğiyle ölçülemez. Diğer yandan refahı yalnızca kişisel kazanç üzerinden düşünmek de eksik kalır. Nitelikli devlet okulu, erişilebilir sağlık hizmeti, güvenilir toplu taşıma ve kullanılabilir kamusal alanlar aile bütçesine doğrudan etki eder.

İnsan bu hizmetleri ayrıca satın almak zorunda kalmadığında gelirinin kullanım alanı genişler. Dolayısıyla kamu hizmetlerinin niteliği, ortak refahın temel unsurlarındandır. Burada sorumluluğun tamamını bireyin tutumluluğuna bırakmak kolaycılık olur.

Elbette bütçe yapmak önemlidir. Ancak barınma giderleri, ücretler, çalışma koşulları ve hizmetlere erişim yalnızca kişisel tercihlerle belirlenmez. Ücret politikaları, vergi düzeni ve sosyal destekler değerlendirilirken insanların günlük hayatındaki sonuçlara da bakılmalıdır.

Ekonomik kararların başarısı, uygulamanın ardından sofrada ve evde sınanır. Bu tartışma, çalışmanın ve üretmenin değerini azaltmaz. Tam tersine, emeğin karşılığını daha ciddi biçimde ele almayı gerektirir.

Çalışan insanın yalnızca işini sürdürebilecek kadar ayakta kalmasıyla, kendisini geliştirebildiği bir yaşam kurması arasında önemli bir fark vardır. Ekonominin sunduğu fırsatlar bu farkı kapatabildiği ölçüde toplumsal karşılık bulur. Bu yüzden iyi ekonomiyi anlatırken kaç kişinin daha rahat nefes alabildiğini de merak etmeliyiz.

Beklenmedik bir masraf karşısında düzenini koruyabilen, çocuğunun ihtiyacını ertelemeden karşılayan, izin gününde çalışmak zorunda kalmayan insanların sayısı önemlidir.

Başarının toplumun farklı kesimlerine ulaşması, büyümenin değerini artırır.

Pazar sabahı kapıdan çıkan o insanın bir gün evde kalabilmesi, ailesiyle kahvaltı yaparken kaybettiği kazancı hesaplamaması küçük bir ayrıntı değildir. Refahın hayatın içindeki karşılıklarından biridir. Çünkü refahın ölçüsü, insanın cebine giren para kadar, o parayla kurabildiği hayattır.