Sakin rekabetin sırrı

Toplumlar yalnızca ekonomiyle, asfaltla, binalarla ya da teknolojiyle gelişmez. Bir toplumun gerçek seviyesi, insanlarının birbirine nasıl davrandığında gizlidir. Bir başkasının başarısına nasıl baktığında… Yarışırken ne kadar insan kalabildiğinde… Kaybederken ne kadar ölçülü kalabildiğinde… Kazanırken ne kadar zarif davranabildiğinde…

Bugün etrafımıza baktığımızda, sadece siyasette değil, sadece futbolda değil, sadece bireysel ilişkilerde değil; hayatın hemen her alanında sertleşen bir rekabet dili görüyoruz. Bir siyasi parti güç kazandığında, ona karşı yürütülen mücadele çoğu zaman fikir üzerinden değil, itibarsızlaştırma üzerinden kurulabiliyor. Bir futbol takımı şampiyonluğa yaklaştığında, rakip tarafta oluşan gerilim bazen sporun sınırlarını aşıp öfke, hakaret ve düşmanlık iklimine dönüşebiliyor. Bir birey başarılı olduğunda ise onun emeğini konuşmak yerine, onu küçültmeye çalışan bir çevre hemen harekete geçebiliyor.

Burada durup düşünmek gerekiyor: Bu sadece bizim yaşadığımız bir toplumsal refleks mi? Yoksa dünyanın başka yerlerinde de durum böyle mi?

Bu soruya cevap ararken gözler ister istemez İskandinav ülkelerine çevriliyor. Finlandiya, Danimarka, İsveç, Norveç… Yıllardır eğitim kalitesi, yaşam memnuniyeti, sosyal güven, kurumsal istikrar ve kamusal ahlak gibi başlıklarda dünyanın en dikkat çeken ülkeleri arasında yer alıyorlar. Peki oralarda hiç rekabet yok mu? Elbette var. Hiç kutuplaşma yaşanmıyor mu? Elbette yaşanıyor. Hiç kıskançlık, öfke, sert eleştiri ya da politik gerilim görülmüyor mu? Görülüyor. Fakat bütün mesele burada başlıyor: Oradaki gerilim çoğu zaman toplumu bütünüyle zehirleyecek kadar büyümüyor. Tartışma yaşanıyor ama toplum dağılmıyor. Eleştiri oluyor ama düşmanlığa her zaman dönüşmüyor. Rekabet sürüyor ama çoğu zaman insanlık tamamen kaybolmuyor.

İşte asıl fark tam da burada.

Çünkü mesele insanların kusursuz olması değil; sistemin ve kültürün kusurları nasıl taşıdığıdır.

İskandinav ülkelerinde dikkat çeken en önemli farklardan biri toplumsal güvendir. İnsanlar kurumların tamamen kusursuz olduğuna inanmaz ama genel olarak sistemin çalıştığına, kuralların belli ölçüde herkese uygulandığına, kamu hizmetlerinin belirli bir standarda sahip olduğuna inanır. Böyle bir zeminde kişi, rakibinin başarısını yalnızca bir komplo ya da hile sonucu olarak okumaya daha az eğilim gösterir. Çünkü zihnin bir köşesinde şu duygu vardır: “Bu sistemde bir şeyler belli ölçüde işliyor.” Bu duygu küçük gibi görünür ama toplumsal psikoloji üzerinde çok güçlü bir etkiye sahiptir.

Buna karşılık güven duygusunun zayıf olduğu toplumlarda başarı çoğu zaman ilham verici bir sonuç değil, şüphe uyandıran bir durum gibi algılanır. İnsanlar bazen “Nasıl başardı?” diye sormaz; “Kimin desteğini aldı?” ya da “Mutlaka bir oyun vardır” diye düşünmeye daha yatkın hale gelir. Oysa her başarı kirli değildir, her yükseliş tesadüf değildir, her kazanan hile yapmış değildir. Fakat kurumsal güven zayıfladıkça, başarıya duyulan saygı da azalır.

İkinci büyük fark ise eşitlik duygusudur. İskandinav ülkeleri dünyadaki bütün adaletsizlikleri çözmüş değildir. Onlarda da sınıfsal farklar, tartışmalar, eleştiriler vardır. Ancak genel çerçevede insanlar eğitim, sağlık, sosyal destek ve kamusal hizmetlere erişimde tamamen yalnız bırakılmadıklarını hissederler. Bu da başarının toplum içindeki anlamını değiştirir. Bir başkası öne çıktığında, bu durum her zaman kendi aşağılanması gibi hissedilmez. Çünkü kişi en baştan oyunun tümüyle haksız kurulmadığına inanır.

Bizde ise çok sayıda insan hayatı, yalnızca rekabet edilen bir alan olarak değil, aynı zamanda sürekli geride bırakıldığı bir mücadele zemini olarak hissedebiliyor. Bu duygu büyüdükçe başkasının başarısı ilham olmak yerine tahriş edici bir etkiye dönüşüyor. İnsan bazen rakibine değil, kendi birikmiş yorgunluğuna öfkeleniyor. Fakat bu öfke çoğu zaman yanlış adrese yöneliyor.

Üçüncü fark kamusal tartışma dilidir. İskandinav ülkelerinde de siyaset sertleşebilir, medya taraflı davranabilir, aşırı görüşler yükselebilir. Ancak toplumsal seviye, kurum kültürü ve kamusal refleksler, çoğu zaman bu sertliği belli sınırlar içinde tutar. Toplumun geniş bir kesimi, tartışmanın tamamen düşmanlaştırıcı bir dile kaymasına karşı daha erken tepki verir. Bizde ise bazen tam tersi oluyor: Ne kadar sert konuşulursa o kadar görünür olunuyor, ne kadar kırıcı olunursa o kadar etkili olunuyormuş gibi bir algı oluşuyor. Böyle olunca sağduyu geri çekiliyor, bağıran öne çıkıyor, ölçü geri planda kalıyor.

Oysa bir toplumun ilerlemesi için her zaman bağıranlara değil, dengeyi koruyanlara ihtiyaç vardır.

Buradaki bir başka önemli fark da eğitim anlayışıdır. İskandinav ülkelerinde eğitim yalnızca bilgi öğretmek üzerine kurulu değildir. Aynı zamanda birlikte yaşama, başkasını dinleme, farklılıkla temas kurma, grup içinde sorumluluk alma, uzlaşma geliştirme ve duyguları yönetme gibi sosyal becerilere de ciddi yatırım yapılır. Çocuk yalnızca matematik öğrenmez; sıra beklemeyi, söz almayı, karşısındakine saygı göstermeyi, hata yapınca yıkılmamayı, kaybettiğinde dünyasının sonuna gelmediğini de öğrenir.

Bu çok kıymetlidir.

Çünkü sağlıklı rekabet önce çocuklukta öğrenilir. Eğer çocuk yalnızca kazanmayı öğrenir ama kaybetmeyi öğrenmezse, büyüdüğünde rakibini düşman olarak görmeye başlar. Eğer çocuk hep birinci olmanın kutsandığı, ama centilmenliğin görünmez olduğu bir iklimde yetişirse, ileride başarıyı ahlakla değil, üstünlükle ilişkilendirir. Sonra aynı çocuk yetişkin olduğunda iş yerinde, siyasette, sosyal medyada ya da gündelik ilişkilerde sürekli bir gerginlik üretir.

Profesyonel hayatta da fark benzer şekilde ortaya çıkar. İskandinav ülkelerinde iş yerleri her zaman mükemmel değildir; ama genel olarak şeffaflık, çalışan hakkı, kurumsal etik ve psikolojik güvenlik gibi kavramlar daha fazla yerleşmiştir. İnsan başarısının görünür olmasının otomatik olarak hedef haline gelmesine daha az maruz kalır. Bizde ise birçok kurumda görünür olanın aynı zamanda risk altında olduğu hissi oldukça yaygındır. Başarılı olan kişi bazen ödül kadar kıskançlık da toplar. Bu da insanları ya geri çekilmeye ya da savunma halinde yaşamaya iter.

Bütün bunların sonucunda İskandinav ülkelerinde rekabet tamamen ortadan kalkmaz; ama zehirlenme daha sınırlı olur. Bizde ise bazen rekabet çok hızlı biçimde öfkeye, taraflaşmaya, küçültmeye ve itibarsızlaştırmaya dönüşebiliyor. Sorun yalnızca kazanan ya da kaybeden değildir. Sorun, toplumun yarışa nasıl bir anlam yüklediğidir.

Çünkü olgun toplumlar rakibine bakarken yalnızca “onu nasıl yenerim” diye düşünmez. Aynı zamanda “ondan ne öğrenebilirim” diye de sorar. Kırılgan toplumlar ise öğrenmek yerine yıpratmayı seçer. Burada ekonomik fark kadar zihinsel fark da belirleyicidir.

Elbette İskandinav ülkelerini romantikleştirmek doğru olmaz. Oralarda da yalnızlık vardır, yabancı düşmanlığı zaman zaman yükselir, göç tartışmaları sertleşir, popülist hareketler güç kazanabilir, dijital nefret ve sosyal ayrışma görülebilir. Yani oralarda insan doğası değişmiş değildir. Fakat insan doğasının karanlık tarafını sınırlayan yapılar ve alışkanlıklar daha güçlüdür. İşte bizi düşündürmesi gereken nokta budur.

Bizim de ihtiyacımız olan şey budur aslında: Daha sakin, daha dengeli, daha adil bir rekabet kültürü.

Bu kültür, yalnızca yasalarla kurulmaz. Elbette hukuk şarttır. Ama tek başına yetmez. Eğitim gerekir. Kurumsal güven gerekir. Medya ahlakı gerekir. Aile içinde verilen dil gerekir. Siyasetin kullandığı üslup gerekir. Sporun sadece skor değil karakter meselesi olduğunun anlaşılması gerekir. Başarıya saygı duymayı, kaybedince yıkılmamayı, kazanınca kibirlenmemeyi öğrenmek gerekir.

Belki de uzun zamandır burada zorlanıyoruz.

Çünkü biz bazen başarıyı alkışlamayı değil, sorgulamayı öğreniyoruz. Eleştiriyi geliştirmek için değil, yıpratmak için kullanıyoruz. Rakibi bir ayna gibi görmek yerine, bir düşman gibi konumlandırıyoruz. Sonra da toplum neden yoruldu diye soruyoruz.

Toplum yoruluyor; çünkü herkes birbirinin omzuna basarak yükselmeye çalışıyor. Toplum geriliyor; çünkü yarış, seviye içinde değil öfke içinde yapılıyor. Toplum kırılıyor; çünkü insanlar başkasının varlığını kendi yenilgisi gibi görmeye başlıyor.

Oysa medeni hayatın özü şudur: Aynı sahada yarışırken birbirini yok etmeye çalışmamak.

Belki Finlandiya’yı, Danimarka’yı, İsveç’i ya da Norveç’i güçlü kılan şey yalnızca refah değil; insanın insana karşı kullandığı dildeki ölçüdür. Kurumun vatandaşa verdiği güvendir. Başarının otomatik olarak düşmanlık üretmemesidir. Kaybedenin bile tamamen değersizleşmediği bir toplumsal iklimdir.

Bizim de buna ihtiyacımız var.

Daha çok bağırmaya değil, daha çok güvene…

Daha çok taraflaşmaya değil, daha çok adalete…

Daha çok yıpratmaya değil, daha çok olgunluğa…

Daha çok düşman üretmeye değil, daha çok seviye üretmeye…

Çünkü bir ülkenin gerçek gücü, sadece kazananlarının çokluğunda değil; yarışırken insan kalabilenlerinin çokluğunda gizlidir.