Sandıktaki tereddüt

Pazar sabahı evden çıkmadan önce mutfak masasında duran alışveriş fişine baktı. Birkaç yıl önce düşünmeden aldığı ürünleri artık karşılaştırarak seçiyordu. Çocuğunun okul masrafları artmış, maaşının ay sonuna ulaşma süresi kısalmıştı.

Kapıyı kilitlerken eşinin sorusunu duydu: “Kararını verdin mi?” Bir an durdu. “Verdim galiba” dedi. Oysa aklında hâlâ birbirine cevap yetiştiren cümleler vardı. Bu sahne, gelecekteki bir seçim sabahına ilişkin bir varsayım.

Anket sonucu veya seçim kehaneti değil. Fakat seçmenin yaşayabileceği tereddütleri anlamak için üzerinde düşünmeye değer. Çünkü insan sandığa giderken yalnızca cebindeki parayı hesaplamıyor; geçmişini, alışkanlıklarını, değerlerini, güvendiği insanları ve yarına ilişkin korkularını da yanında taşıyor.

Dışarıdan bakınca karar vermek kolay görünebilir. Hayatından memnun değilsen değiştirirsin, memnunsan devam dersin. Ancak siyasi tercih, günlük alışverişte başka bir markaya yönelmeye pek benzemiyor. Bir ülkenin yönetimini değiştirmek isteyen insan, değişimin sonrasında neyle karşılaşacağını da bilmek istiyor.

Bugünün sıkıntısı somutken yarının imkânları henüz birer vaat olarak önünde duruyor. Yıllardır aynı partiye oy veren bir emekliyi düşünelim. Aldığı aylığın yetersizliğinden şikâyet ediyor. Pazarda fiyat sorarken yoruluyor, torununa harçlık verirken bütçesini yeniden hesaplıyor. Buna rağmen geçmişte yapılan hizmetleri hatırlıyor.

Kendisini temsil ettiğini düşündüğü siyasi anlayışla kurduğu bağ sürüyor. Kırgınlığı gerçek; fakat bu kırgınlığın başka bir partiye güvene dönüşmesi kendiliğinden gerçekleşmiyor.

Bir başka seçmen ise değişimin gerekli olduğuna çoktan inanmış olabilir. Onun tereddüdü, mevcut yönetimin devam edip etmemesi üzerinde değildir. Karşısındaki seçeneklerin hangisinin ülkeyi yönetebileceğini sorgular. Adayın konuşmasını, ekibin niteliğini, birbirleriyle anlaşabilme becerilerini izler.

Eleştirileri yerinde bulsa bile çözümün nasıl uygulanacağını duymak ister. İtiraz etmekle yönetmek arasında emek isteyen bir mesafe bulunduğunu bilir. Dolayısıyla ekonomik sıkıntının büyümesi, tek başına seçim sonucunu açıklamaya yetmeyebilir. Seçmen yaşadığı sorunun sorumlusunu mevcut yönetim olarak görebilir; yine de çözümün aynı yönetimden geleceğini düşünebilir.

Başka biri ise aynı şartları değişimin zorunluluğuna kanıt sayabilir. İnsanlar benzer hayatlar yaşarken farklı siyasi sonuçlara ulaşabilir. Burada belirleyici olan, sıkıntıya yükledikleri anlam ve geleceğe ilişkin beklentileridir.

Parti aidiyetinin de kendine özgü bir hafızası vardır. Aile içinde duyulan sözler, gençlik yıllarında yaşanan olaylar, geçmişte hissedilen dışlanma veya kazanıldığı düşünülen haklar tercihin içine yerleşebilir. Seçmenin bugünkü kararını anlamak için bazen yıllar öncesine bakmak gerekir. Bu bağları küçümseyerek yapılan yorumlar, insanın hangi kaygıyla hareket ettiğini açıklamakta yetersiz kalır.

Öte yandan aidiyetin sınırsız bir sabır anlamına geldiğini düşünmek de yanıltıcıdır. İnsan desteklediği partiden hesap sorabilir, başka bir seçeneğe yönelebilir veya sandığa gitmeyerek tepki gösterebilir. Fakat bu davranışların sonuçları birbirinden farklıdır.

Bir seçimde verilen uyarının sonraki seçimde kalıcı bir kopuşa dönüşüp dönüşmeyeceği, aradan geçen zamanda siyasetin nasıl karşılık verdiğine bağlı olacaktır. Tam burada muhalefetin sorumluluğu belirginleşiyor.

İktidarın hatalarını anlatmak, seçmenin kendi hayatında zaten gördüğü sorunları dile getirmek bakımından önemlidir. Bunun yanında güven veren bir yönetim hazırlığı göstermek gerekir. Kimlerle çalışılacak, kaynaklar nasıl kullanılacak, verilen sözlerin önceliği ne olacak?

Vatandaşın değişim isteğini taşıyacak kadronun, bu sorulara anlaşılır cevaplar sunabilmesi beklenir. İktidar açısından da mesele, geçmişte yapılanları tekrar sıralamakla çözülemez. Bir zamanlar hayatı kolaylaşmış insan, bugün neden zorlandığını sorabilir. Önceki hizmetlere duyulan takdir, güncel sorunların konuşulmasına engel değildir.

Seçmenin sıkıntısını kabul etmek, eleştirisini dinlemek ve iyileşmeyi günlük hayatında hissettirmek gerekir. Gelecek için istenen desteğin karşılığında, bugünün sorumluluğu da üstlenilmelidir. Seçim yaklaştığında güvenlik, dış politika, adalet, eğitim ve yaşam biçimi gibi konuların ağırlığı değişebilir.

Beklenmedik bir gelişme, gündelik tartışmaları başka bir yöne çevirebilir. Bu nedenle bugünden kesin yüzdelerle davranış dağılımı çizmek, insanın değişebilen tercihlerini olduğundan basit gösterir. Henüz adayların, ittifakların ve koşulların tamamı belli değilken hüküm vermek yerine ihtimalleri tartışmak daha dürüst olur.

Asıl dikkat edilmesi gerekenlerden biri, seçmenin kendisini seçenekler arasında ne kadar temsil edilmiş hissettiğidir. İsteyerek verilen oyla, diğer adayın kazanmasını önlemek için verilen oy aynı memnuniyeti anlatmaz.

Sandık sonucu kimin yönetme yetkisi aldığını gösterir; kullanılan her oyun arkasındaki duyguyu bütünüyle açıklamaz. Bu yüzden kazananın da kendisine verilen desteğin gerekçelerini dikkatle okuması gerekir. Bir de seçim gecesinden sonrasını düşünmeliyiz.

Oy veren insan, bütün sorunların ertesi sabah çözülemeyeceğini anlayabilir. Ancak vaatlerin unutulmasını, sorularının cevapsız kalmasını ve yeniden yalnız bırakılmayı kabullenmek zorunda değildir. Güven, seçim meydanında kurulan cümlelerin görev süresince davranışa dönüşmesiyle güçlenir.

Vatandaşın denetleme ve hesap sorma hakkı, zarf sandığa düştüğünde sona ermez. Mutfak masasındaki fişe bakıp evden çıkan seçmen, kabine girdiğinde belki hâlâ bütünüyle rahat olmayacak. Yine de önündeki seçeneklerden birine ülkenin geleceğinde söz hakkı verecek. Siyasetin ciddiyeti de burada başlayacak:

Tereddüt ederek verilmiş bir oyu koşulsuz bağlılık sanmadan, o insanın hayatını iyileştirme sorumluluğunu taşımak. Çünkü sandıkta kazanılan yetkinin gerçek karşılığı, seçimden sonra kurulacak hayattır.