Savaş ve vicdan

Kütüphanede masamın başında otururken bir kelime zihnime düştü: Savaş. Bu kelimeyi tarih kitaplarında yüzlerce kez gördüm. İmparatorlukların yükselişinde, sınırların değişiminde, anlaşmaların imzalanmasında… Ama insan her defasında aynı şeyi hissediyor: Savaş, sayfalarda kaldığında bile ağırdır. Gerçek hayatta ise çok daha ağır.

Son günlerde yaşanan gelişmeler, saldırılar, karşılıklı açıklamalar ve yıkım görüntüleri ister istemez beni şu soruya götürdü: Savaş ile ahlak bir arada olabilir mi?

Devletler arasında sorunlar olabilir. Bu, insanlık tarihinin değişmeyen gerçeğidir. Güvenlik kaygıları, bölgesel çıkarlar, güç dengeleri, ideolojik farklılıklar… Bunların hepsi siyasetin konusudur. Ancak bu nedenle siyaset vardır: Çatışmayı silah kullanmadan çözebilmek için.

Diplomasi yavaştır. Müzakere sabır ister. Uzlaşma zaman alır. Ama hiçbir sabır, hiçbir zaman kaybı, bir çocuğun hayatından daha kıymetli değildir.

Modern savaşların en ürkütücü yönü, artık cephe hattının belirsizleşmiş olmasıdır. Eskiden savaş dediğimizde iki ordunun karşı karşıya geldiği alanlar düşünülürdü. Bugün ise şehirlerin ortasında, mahalle aralarında, kimi zaman okulların ve hastanelerin yakınında yaşanan çatışmalardan söz ediyoruz.

Ve burada mesele sadece askeri başarı değildir. Burada mesele insan hayatıdır. Uluslararası hukuk sivillerin korunmasını temel ilke olarak kabul eder. Okulların, hastanelerin, ibadethanelerin hedef alınmaması gerektiği açıkça belirtilir. Ancak yaşanan her yeni çatışma bize aynı soruyu yeniden sorduruyor:

Bu ilkeler gerçekten ne kadar uygulanıyor? Bir okul binasının vurulması, sivil kayıpların yaşanması, çocukların hayatını kaybetmesi… Hangi gerekçe bu tabloyu hafifletebilir? Güvenlik kaygısı mı? Stratejik üstünlük mü? Caydırıcılık mı?

İnsan zihni belki siyasi analizler yapabilir. Ama insanın vicdanı çok daha yalın bir yerde durur. Vicdan şunu söyler: Masumun canı kutsaldır. Bir başka mesele de liderlerin hedef alınmasıdır. Bir ülkenin devlet başkanının ya da dini liderinin savaş ortamında öldürülmesi, sadece askeri bir operasyon olarak mı değerlendirilmelidir? Yoksa bunun etik ve hukuki boyutu da var mıdır?

Demokratik yollarla seçilmiş bir lidere yönelik suikast girişimi nasıl evrensel olarak yanlış kabul ediliyorsa, savaş ortamında dahi siyasi figürlerin doğrudan hedef alınması aynı şekilde ahlaki bir sorgulamayı beraberinde getirir. Çünkü burada mesele sadece güç kullanımı değil; yöntemin meşruiyetidir.

Günümüz dünyasında kendini demokratik, gelişmiş ve insan haklarına saygılı olarak tanımlayan ülkelerin zaman zaman bu değerlerle çelişen uygulamalar içinde olması küresel ölçekte ciddi bir güven krizine yol açmaktadır. Söylem ile eylem arasındaki mesafe açıldıkça, dünya kamuoyunda soru işaretleri büyümektedir.

Güçlü olmak, daha fazla sorumluluk taşımak demektir. Güçlü olmak, daha dikkatli olmak demektir. Güçlü olmak, daha adil olmak zorunda olmak demektir. Aksi halde güç, güvenlik değil korku üretir.

Türk tarihine baktığımızda savaşın dahi bir ahlak çerçevesinde yürütülmesi gerektiği anlayışını görürüz. “Düşmana bile saygı” anlayışı, sadece romantik bir anlatı değildir; bir medeniyet kodudur. Sivil kaybı minimumda tutma gayreti, esire kötü muamele etmeme anlayışı, savaşın bile bir onuru olduğu düşüncesi…

Bu yaklaşım, evrensel bir etik değerin ifadesidir. Elbette hiçbir toplum kusursuz değildir. Hiçbir devlet tamamen hatasız değildir. Ancak medeniyet, hatayı inkar etmek değil; hatayla yüzleşebilme cesaretidir.

Bugün dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan çatışmalar bize şunu düşündürüyor: Teknoloji ilerledi, silah sistemleri gelişti, operasyon kabiliyetleri arttı. Fakat vicdan aynı hızda ilerlemedi. Savaşın kendisi ahlaklı olamaz. Ama savaş içinde verilen kararlar ahlaki sınavdır.

Bir devlet güvenliğini sağlamak isteyebilir. Bu en doğal hakkıdır. Ancak güvenliği sağlama yöntemi, güvenliğin kendisi kadar önemlidir. Eğer yöntem masumların hayatını sıradan bir “yan etki” olarak görmeye başlarsa, burada artık sadece askeri değil, insani bir kriz vardır.

En ağır yükü kim taşır? Siyasi liderler mi? Stratejistler mi? Generaller mi? Hayır. En ağır yükü çocuklar taşır. En ağır yükü anneler taşır. En ağır yükü yaşlılar taşır. Bir çocuğun hayatı, hiçbir jeopolitik hesapla ölçülemez. Bir annenin gözyaşı, hiçbir stratejik kazançla telafi edilemez.

Bugün yaşanan her çatışmada tarafların kendi gerekçeleri vardır. Herkes kendini savunur. Herkes kendi güvenliğini öncelediğini söyler. Ancak tarihe baktığımızda şunu görürüz: Savaşları başlatanlar genellikle güçlü olanlardır; bedelini ödeyenler ise çoğu zaman güçsüzlerdir.

Bu nedenle mesele sadece “kim haklı?” sorusu değildir. Asıl mesele, insanlığın hangi değerleri koruyarak varlığını sürdüreceğidir. Eğer çocuk ölümleri istatistik haline gelirse, eğer sivil kayıplar olağanlaştırılırsa, eğer liderlerin hedef alınması sıradan bir strateji olarak görülürse, o zaman kaybeden sadece bir taraf değil, insanlığın tamamı olur.

Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, tarafgir bir öfke değil; evrensel bir vicdandır. Hangi bayrak altında olursa olsun, hangi coğrafyada yaşarsa yaşasın, bir sivilin hayatını kaybetmesi karşısında aynı üzüntüyü hissedebilmek… İnsan kalabilmek budur.

Tarih kitapları savaşları uzun uzun anlatır. Sınırlar, cepheler, taktikler, anlaşmalar… Ama barış dönemleri genellikle birkaç sayfada geçer. Oysa gerçek medeniyet, savaş kazanmak değil; savaşı gereksiz kılabilmektir.

Savaş ve vicdan yan yana geldiğinde insanın içi rahat etmiyorsa, bu iyiye işarettir. Çünkü bu, hala insan olduğumuzu gösterir. Belki savaşın bir ahlakı yoktur. Ama insanların ahlakı vardır. Ve o ahlak, en zor zamanlarda bile masumun yanında durmayı gerektirir.

Bugün dünyanın neresinde olursa olsun, hayatını kaybeden her çocuk için aynı cümleyi kurabiliyorsak; hangi kimliğe sahip olduğuna bakmadan aynı acıyı hissedebiliyorsak;

İşte o zaman insanlığın umudu hala vardır.

Ve umudu korumak, her savaştan daha büyük bir mücadeledir.