Sulandırılmış düzen

Ticaret kâr etmek için yapılır. Bu cümle ilk bakışta sert, hatta fazla gerçekçi görünebilir. Fakat hayatın ekonomik tarafına baktığımızda inkâr edilemeyecek kadar açık bir hakikattir. Bir insan sermayesini ortaya koyar, zamanını harcar, emek verir, risk alır ve bunun karşılığında kazanç elde etmek ister.

Buraya kadar her şey doğaldır. Çünkü ticaretin varlık sebebi yalnızca mal alıp satmak değil, aynı zamanda değer üretmek ve bu değerin karşılığını almaktır.

Ancak ticareti yalnızca kâr kelimesiyle açıklamaya çalıştığımız anda büyük bir eksiklik ortaya çıkar. Çünkü ticaretin görünen tarafında para vardır; görünmeyen tarafında ise güven bulunur.

Para kasaya girer, fatura kesilir, ürün teslim edilir, hesap kapanır. Fakat güven öyle değildir. Güven yıllar içinde oluşur, küçük davranışlarla büyür, bir hatayla zedelenir ve bazen bir daha geri dönmez.

Bir işletmenin gerçek sermayesi yalnızca kasasındaki para, deposundaki mal veya tabelasındaki isim değildir. O işletmenin gerçek sermayesi, müşterisinin zihninde bıraktığı duygudur.

İnsanlar bir dükkâna, bir markaya, bir ustaya, bir firmaya yalnızca ürün almak için gitmez. Aynı zamanda kandırılmayacağına, hakkının korunacağına, verilen sözün tutulacağına inanmak ister.

İşte bu nedenle ticaretin temelinde yalnızca sermaye, emek ve risk yoktur. Değer üretimi vardır. Daha da önemlisi ahlak vardır. Çünkü ahlak yoksa ticaret kısa vadede kazanç sağlayabilir; fakat uzun vadede toplumsal güveni tüketir.

Bugün bazı ülkelerde ticari hayatın daha düzenli, daha güvenilir ve daha standartlara bağlı yürüdüğünü görüyoruz. Almanya’da bir ürün satın alan insan çoğu zaman yalnızca satıcıya değil, sisteme de güvenir.

Japonya’da üretim, kalite ve sorumluluk kültürü çoğu zaman bir iş disiplini olmanın ötesinde ahlaki bir yükümlülük gibi görülür. Elbette hiçbir toplum kusursuz değildir. Hiçbir ülkenin bütün insanları aynı karakterde değildir.

Ancak bazı toplumlar güveni, kaliteyi ve sorumluluğu kişisel iyi niyetin ötesine taşıyıp kurumsal kültüre dönüştürmeyi başarmıştır. Türkiye açısından bizi düşündüren nokta da tam burada başlıyor.

Çünkü bizim de geçmişimizde güçlü bir ticari ahlak mirası vardı. Ahilik geleneği yalnızca meslek öğretmezdi; insan yetiştirirdi. Usta, çırağına yalnızca malın nasıl üretileceğini değil, sözün nasıl tutulacağını da öğretirdi.

Ölçüde, tartıda, kalitede, müşteriyle ilişkide bir ahlak zemini vardı. “Söz senettir” anlayışı, ticaretin yazılı olmayan ama çok güçlü kurallarından biriydi.

Bugün ise zaman zaman başka bir tabloyla karşılaşıyoruz. Çok konuşan ama az üreten, çok vaat eden ama sözünü tutmayan, kaliteyi değil görüntüyü öne çıkaran, güveni değil fırsatı önceleyen bir anlayışın güç kazandığını görmek üzücü.

Bu durum yalnızca kötü niyetli birkaç kişinin problemi değildir. Asıl tehlike, bu anlayışın piyasada avantaj sağlamaya başlamasıdır.

Çünkü bir işletme vergisini ödüyorsa, çalışanının hakkını veriyorsa, kaliteli malzeme kullanıyorsa, sattığı ürünün arkasında duruyorsa ve müşterisini yanıltmıyorsa bunun bir maliyeti vardır. Karşısındaki işletme ise kayıt dışı çalışıyor, kaliteden ödün veriyor, tüketiciyi aldatıyor ve buna rağmen daha ucuza satış yapabiliyorsa, dürüst olan işletme haksız rekabetle karşı karşıya kalır.

İşte mesele burada yalnızca ahlaki olmaktan çıkar, ekonomik bir soruna dönüşür.

Bir piyasada kötü davranış kazandırmaya başlarsa, dürüst davranan insan zor durumda kalır. Ya değerlerinden taviz vermek zorunda kalır, ya küçülür, ya da zamanla piyasadan çekilir. Bunun sonucunda yalnızca bir işletme kapanmaz. Bir davranış standardı kaybolur. Bir güven noktası ortadan kalkar. Bir toplumun görünmeyen sermayesi eksilir.

Bunu bir litre süt üzerinden düşünelim.

Elimizde bir litre saf süt var. Bu sütün yüzde seksenini boşaltıp yerine su koyduğumuzu varsayalım. Kabın hacmi değişmez. Dışarıdan bakıldığında elimizde yine bir litre sıvı vardır. Hatta etikete hâlâ “süt” yazabilirsiniz. Fakat artık o, eski süt değildir. Miktar aynı kalmış gibi görünür; ama nitelik kaybolmuştur.

Ticarette de benzer bir durum yaşanabilir.

Şirket sayısı artabilir. Mağazalar çoğalabilir. Reklamlar büyüyebilir. Ciro rakamları yükselebilir. Fakat ticaretin içindeki güven, kalite, sorumluluk ve ahlak zayıflıyorsa, elimizde hacim olarak büyük ama içerik olarak sulandırılmış bir düzen kalır.

Daha kötüsü, bu sulandırılmış düzen gerçek kaliteyi de görünmez hâle getirir. Çünkü tüketici bir süre sonra herkese şüpheyle bakmaya başlar. “Kimseye güvenilmez” düşüncesi yaygınlaşır. Dürüst esnaf da, dürüst olmayanın ürettiği güvensizliğin bedelini öder. İyi ile kötü aynı torbaya konulur. Kaliteli olan kendisini anlatmakta zorlanır. Sözünü tutan, sözünü tutmayanla aynı piyasada yıpranır.

Bu nedenle kötü ticaret yalnızca müşteriyi aldatmaz. İyi ticareti de öldürür.

Bir toplumun asıl kaybı, dürüst olmayan insanların varlığı değildir. Her toplumda böyle insanlar olabilir. Asıl kayıp, dürüst insanların dürüst kalarak ayakta kalma imkânını kaybetmesidir. Çünkü o noktada sorun bireysel ahlaktan çıkar, sistem meselesine dönüşür.

Bu yüzden ticari ahlakı yalnızca öğütlerle güçlendiremeyiz. Dürüst davranışı koruyan bir ekonomik düzen gerekir. Haksız rekabetle etkili mücadele gerekir. Denetimin gerçek anlamda işlemesi gerekir. Tüketicinin bilinçlenmesi gerekir.

Kalitenin görünür olması gerekir. En önemlisi, ahlaksızlığın kârlı bir iş modeli olmaktan çıkarılması gerekir.

Ama bütün bunların merkezinde yine insan vardır.

Çünkü kanunu insan uygular. Denetimi insan yapar. Ürünü insan üretir. Şirketi insan yönetir. Müşteriye sözü insan verir. Haksızlığa itirazı da insan eder.

Bir toplumun geleceği yalnızca fabrikalarında, yollarında, binalarında veya ihracat rakamlarında aranmaz. Asıl gelecek, yetiştirdiği insanın karakterinde saklıdır. Eğer insan işini doğru yapmayı bir mecburiyet değil, bir onur meselesi olarak görüyorsa; verdiği sözü yalnızca ticari bir vaat değil, şahsiyetinin parçası sayıyorsa; kazancı ahlakın önüne koymuyorsa o toplumda güven yeniden üretilebilir.

Türkiye’nin ihtiyacı başka ülkeleri taklit etmek değildir. Japonya’nın sorumluluk kültüründen, Almanya’nın standart anlayışından ders alabiliriz. Ama kendi geçmişimizde de güçlü bir damar var. Ahilikten gelen, söze sadakati esas alan, ölçüde ve tartıda adaleti savunan, işi yalnızca kazanç değil karakter meselesi olarak gören bir mirasımız var.

Mesele bu mirası nostaljik bir hatıra olarak anlatmak değil, bugünün kurumlarına, şirketlerine, okullarına ve insan yetiştirme düzenine yeniden taşımaktır.

Çünkü ticaret yalnızca para kazanma alanı değildir. Ticaret, bir toplumun ahlak aynasıdır. O aynada ne gördüğümüz, yalnızca ekonomimizin değil, insan kalitemizin de göstergesidir.

Bugün elimizde hâlâ bir litre süt var gibi görünebilir.

Ama asıl soru şudur:

O süt gerçekten süt mü, yoksa yalnızca hacmi korunmuş sulandırılmış bir düzen mi?