Turizmi nasıl bitiririz?

Kuşadası’nda üç gün geçirdim.

Yaz mevsiminin ortasındayız. Bir zamanlar bu aylarda sokaklarında yürümekte zorlandığımız, restoranlarında boş masa bulamadığımız, çarşısında insan kalabalığının eksik olmadığı Kuşadası’nda beklediğim görüntüyle karşılaşmadım.

Turist vardı elbette. Özellikle limana yanaşan dev kruvaziyer gemileri bunun en açık göstergesiydi. Hatta rakamlara baktığınızda Kuşadası’nın kruvaziyer turizminde Türkiye’nin en önemli merkezlerinden biri olmayı sürdürdüğünü görüyorsunuz.

Fakat garip bir durum vardı.

Gemiler doluydu, sokaklar aynı ölçüde dolu değildi.

Sonra tablo biraz daha anlaşılır hale geldi. Kruvaziyerlerden inen turistlerin önemli bölümü kendilerini bekleyen tur otobüslerine biniyor; Efes başta olmak üzere çevredeki turistik noktalara götürülüyor, program tamamlandığında yeniden gemilerine dönüyordu.

Yani turist Kuşadası’na geliyor ama Kuşadası’nda kalmıyordu.

İstanbul’a dönmek için yola çıktığım gün bir minibüse bindim. Şoförle sohbet ederken dayanamadım:

“Arkadaşım, eskiden Kuşadası’nda yere iğne atsan düşmezdi. Bu mevsimde, bu saatte her yer insan dolu olurdu. Şimdi in cin top oynuyor. İnsanlar nerede?”

Şoför güldü.

“Fiyatları dört-beş kat yükseltirseniz olacağı budur.”

Ardından daha ilginç bir şey söyledi:

“Nerede olacaklar? İspanya’da, Yunan adalarında… Sadece yabancı turist değil, yerli turist de burada değil.”

İşte bu son cümle üzerinde durmaya değer:

“Yerli turist bile gelmiyor.”

Elbette bir minibüs şoförünün gözlemini bilimsel istatistik gibi kabul edemeyiz. Ancak bazen ekonomik problemlerin ilk işaretleri istatistik tablolarında değil; boş kalan masalarda, kapanan dükkânlarda, müşteri bekleyen esnafta ve o bölgenin insanlarıyla yapılan kısa sohbetlerde karşımıza çıkar.

Üstelik meseleyi yalnızca esnafın yüksek fiyat politikasına bağlamak da haksızlık olur.

Esnafın kirası yükseliyor. Elektrik, personel, hammadde, vergi ve işletme maliyetleri artıyor. Turizm bölgesinde çalışan bir işletme birkaç aylık sezonda yılın önemli bölümünün giderlerini karşılamaya çalışıyor.

Bütün bunlar gerçek.

Ancak başka bir gerçek daha var: Turist bizim maliyet hesabımızı yapmak zorunda değil. O, cebinden çıkan paraya ve karşılığında aldığı hizmete bakıyor.

Turizmin acımasız tarafı tam da burada başlıyor. Bir tatilci aynı bütçeyle Türkiye’de beş gün, başka bir ülkede yedi gün tatil yapabiliyorsa tercihini değiştirebilir. Benzer paraya daha kaliteli hizmet alıyorsa ülke sevgisi, alışkanlıklar veya geçmiş yılların hatıraları bir noktadan sonra yeterli olmayabilir.

Çünkü günümüz turizminde Kuşadası’nın rakibi yalnızca Bodrum veya Antalya değildir. Yunanistan’dır. İspanya’dır. İtalya’dır. Hırvatistan’dır.

Dahası, internet çağında turist birkaç dakika içinde otel fiyatından yemeğe, plaj ücretinden ulaşıma kadar birçok kalemi karşılaştırabiliyor.

Dolayısıyla “Nasıl olsa turist gelir” dönemi giderek geride kalıyor.

Belki de yıllardır yanlış soruyu soruyoruz. “Bu yıl kaç turist geldi?”

Oysa sormamız gereken başka sorular var: Gelen turist şehirde ne kadar kaldı? Yerel esnaftan alışveriş yaptı mı? Restoranda yemek yedi mi? Otele, taksiye, kafeye, küçük işletmeye ekonomik değer bıraktı mı? Ülkesine döndüğünde Türkiye’yi arkadaşlarına tavsiye edecek mi? Ve en önemlisi, gelecek yıl yeniden gelmek istiyor mu?

Kruvaziyer turizmi bu açıdan son derece öğretici bir örnek. Limana dev bir geminin yanaşması ve binlerce kişinin gemiden inmesi etkileyici bir görüntüdür. Fakat o insanlar otobüslere binip başka destinasyonlara gidiyor, birkaç saat sonra doğrudan gemilerine dönüyorsa limanın hemen yanı başındaki esnaf bu kalabalıktan beklenen payı alamayabilir.

O halde başarıyı yalnızca gelen turist sayısıyla ölçmek yeterli değildir.

Önemli olan turizmin şehirde oluşturduğu değerdir. Burada belediyelere, esnaf odalarına, tur operatörlerine, liman işletmelerine ve işletme sahiplerine önemli görevler düşüyor.

Kruvaziyer yolcusunu şehir içinde tutabilecek kısa rotalar geliştirilebilir. Yerel ürünlerin bulunduğu güvenilir alışveriş noktaları oluşturulabilir. Fiyatların açıkça görülebildiği şeffaf bir sistem yaygınlaştırılabilir. Esnafın hizmet kalitesini yükseltecek eğitimler düzenlenebilir. Tur şirketleriyle yerel işletmeler arasında yeni iş birlikleri kurulabilir.

Ama bence her şeyden önemlisi zihniyet değişikliğidir.

Turisti bir sezonluk müşteri olarak görmemeliyiz.

Bir kişiden bugün mümkün olan en yüksek parayı kazanmak ticari başarı gibi görünebilir. Fakat aynı insan ertesi yıl başka ülkeye gidiyorsa aslında gelecekteki müşterimizi kaybetmiş oluruz.

Yerli turist konusunda ise çok daha dikkatli olmamız gerekiyor.

Yıllarca bazı turizm bölgelerinde yerli turist ikinci planda tutuldu. “Nasıl olsa yabancı turist geliyor” anlayışı hâkim oldu. Bugün yerli turist alternatif destinasyonları keşfetmeye başlamışsa bunu küçümsemek yerine nedenlerini anlamamız gerekir.

Çünkü turizmde sadakat zor kazanılır ama kolay kaybedilir.

Kuşadası’nda minibüs şoförü elini sallayıp gülümsediğinde aslında çok uzun bir turizm raporunun özetini vermiş gibiydi: “Yerli turist bile gelmiyor.” Belki de gülümseten tarafı burası. Ama düşündüren tarafı çok daha büyük.

Turizmi daha fazla nasıl zor duruma sokabiliriz? Yüksek fiyatın karşılığını vermeyerek. Hizmet kalitesini önemsemeyerek. Yerli turisti değersiz görerek. Geleni yeniden gelecek bir misafir değil, bir defalık müşteri kabul ederek. Ve bütün bunlardan sonra hâlâ “Turist neden başka ülkeye gidiyor?” diye şaşırarak.

Oysa çözüm sanıldığı kadar karmaşık olmayabilir. Turisti getirmek önemlidir; memnun göndermek daha önemlidir. Çünkü turizmde gerçek başarı, bir insanın ülkenize kaç kez geldiğiyle başlar ve giderken söylediği tek bir cümleyle ölçülür: “Buraya yeniden gelmek istiyorum.”

Bunu söyletebildiğimiz gün turist sayısını konuşmanın ötesine geçeriz. Söyletemediğimiz sürece ise elimizde muhteşem sahiller, binlerce yıllık tarih, eşsiz bir mutfak ve güzel oteller olsa bile aynı soruyu sormaya devam ederiz:

Turistler nerede?