Yarın için

İnsan bazen zamanın nasıl geçtiğini fark etmiyor. Bir akşam televizyonun karşısında, çocukluğunda oynadığı mahallenin görüntülerine denk geliyor; ertesi gün kendi çocukluğunu düşündüğü yerde, yıllar önce kendisinin yaşadığı duyguları yaşayan gençleri görüyor. Sonra birden fark ediyor ki, dün ilkokula başlayan çocuklar bugün üniversiteyi bitirmiş, dün işe giren insanlar bugün emekliliğe hazırlanıyor.

Aslında bir ülkenin geleceği de böyledir. Gelecek, bir anda gelmez. Sessizce yaklaşır. Ve çoğu zaman toplumlar, o gelecek kapıya dayandığında hazırlıksız olduklarını anlar.

Bugün uzun uzun konuşulan doğum oranları, çocuk sayısı, genç nüfus, emeklilik, işsizlik ve üretim meselesi tam da böylesine bir geleceğin habercisidir.

Yıllardır insanlar ekranlarda aynı cümleyi duyuyor: “Daha fazla çocuk yapılmalı.” Kimi zaman bu çağrı siyasi bir söyleme dönüşüyor, kimi zaman ekonomik bir kaygının sonucu olarak karşımıza çıkıyor. Devletler, özellikle de doğum oranlarının düştüğü ülkeler, ailelere çeşitli teşvikler vermeye çalışıyor. Kimi yerde para yardımı yapılıyor, kimi yerde vergi indirimi uygulanıyor, kimi yerde çocuklu ailelere kira desteği veriliyor.

Ancak burada gözden kaçan çok önemli bir nokta var. Bir ülke yalnızca çocuk sayısını artırarak geleceğini kurtaramaz. Çünkü bugün doğan bir çocuk, yaklaşık yirmi yıl sonra çalışma hayatına katılacak. Yani bugün alınan her nüfus kararı, aslında 2045’in, 2050’nin, hatta 2060’ın ekonomisini ve toplum yapısını şekillendiriyor.

İşte asıl soru da burada başlıyor: Bugün doğacak olan çocuklar, yirmi yıl sonra nasıl bir ülkede yaşayacak? Onları bekleyen işler olacak mı? Üretecekleri alanlar bulunacak mı?

Yoksa bugünün işsiz gençleri gibi, onlar da diploma ile iş aramak arasında sıkışıp mı kalacak? Bir toplumun geleceği yalnızca kaç çocuğa sahip olduğuyla değil, o çocukların nasıl bir geleceğe hazırlandığıyla belirlenir.

Bugün Türkiye’de gençlerin önemli bir kısmı iş bulmakta zorlanıyor. Üniversite bitiren, dil bilen, kendini geliştiren insanlar aylarca, bazen yıllarca iş arıyor. Kimi zaman alanı dışında çalışmak zorunda kalıyor, kimi zaman aldığı eğitimin hiçbir karşılığını göremiyor. Bir kısmı ise ülke dışında bir hayat kurmayı düşünüyor.

Böylesi bir tablo içinde genç bir çiftin oturup geleceği düşünmesi son derece doğal. Bir ev kiralamak zor. Çocuk büyütmek pahalı. Kreş ücretleri yüksek. Eğitim masrafları artıyor. Ve bütün bunların yanında, “Yarın ne olacak?” sorusunun net bir cevabı yok.

İnsanlar çoğu zaman çocuk sahibi olmak istemedikleri için değil, çocuklarına güvenli bir gelecek sunamayacaklarını düşündükleri için bekliyor. Bu nedenle nüfus politikası, yalnızca “kaç çocuk” sorusuyla ele alınamaz. Asıl mesele, o çocukların yirmi yıl sonra hangi ülkenin parçası olacağıdır.

Bir ülkede iş alanı sınırlıysa, nüfus artışı tek başına avantaj değildir. Basit bir örnek üzerinden düşünelim. Bir şehirde yüz kişi iş arıyor olsun. Ama o şehirde yalnızca on kişilik iş alanı bulunsun. Elbette on kişi işe girer. Geriye kalan doksan kişi ise işsiz kalır. Sorun burada insanların çok olması değildir. Sorun, iş alanlarının aynı hızla artmamasıdır.

Eğer üretim varsa, yeni sektörler kuruluyorsa, teknoloji gelişiyorsa, fabrikalar açılıyorsa, tarım güçleniyorsa, hizmet sektörü büyüyorsa o zaman o on kişilik alan zamanla yirmiye, elliye, yüze dönüşebilir.

Ama iş alanı sabit kalır, nüfus artarsa; işsizlik, düşük ücret ve umutsuzluk büyür. İşte bugün pek çok ülkede yaşanan tartışmanın özü budur. Bir tarafta nüfusun yaşlanması sorunu vardır. Diğer tarafta ise gençlerin iş bulamaması.

Birçok Avrupa ülkesi yıllar boyunca güçlü ekonomileri sayesinde bu dengeyi kurmayı başardı. İskandinav ülkeleri, Almanya, Fransa ve benzeri ülkeler çocuk sahibi olmayı teşvik ederken aynı zamanda geleceğin iş gücünü de planladı.

Onlar yalnızca “daha fazla çocuk” demedi. Aynı zamanda şu soruları sordu: On yıl sonra kaç öğretmene ihtiyaç olacak? Yirmi yıl sonra kaç doktora, kaç hemşireye, kaç mühendise ihtiyaç duyulacak? Hangi sektörler büyüyecek? Hangi meslekler yok olacak? Hangi alanlarda yeni insanlar yetiştirilmeli?

Örneğin bugün Avrupa’da yaşlı nüfus hızla artıyor. Bunun anlamı çok açık: Önümüzdeki yıllarda sağlık sektörü, yaşlı bakım hizmetleri, teknoloji, yazılım ve mühendislik alanlarında daha fazla çalışana ihtiyaç duyulacak.

Bu nedenle birçok ülke eğitim sistemini ve meslek planlamasını buna göre değiştiriyor. Üniversite kontenjanları buna göre düzenleniyor. Meslek okulları güçlendiriliyor. Çocuklara ve gençlere daha küçük yaşlardan itibaren hangi alanlarda ihtiyaç olacağı anlatılıyor.

Çünkü biliyorlar ki, bir mühendis, bir doktor ya da bir teknik uzman bir gecede yetişmez. Bunun için uzun yıllar gerekir. Bugün karar verilmezse, yirmi yıl sonra çok geç olabilir. Türkiye’nin de tam olarak böyle bir planlamaya ihtiyacı var.

Bugün ülkenin önünde iki farklı yol bulunuyor. Birinci yol, yalnızca nüfusun artmasını istemek. İkinci yol ise, geleceğin hangi alanlarda kurulacağını belirlemek ve o geleceğe uygun insan yetiştirmek. Aslında doğru olan da budur.

Önce şu soruya cevap verilmelidir: Türkiye, yirmi yıl sonra hangi alanlarda güçlü olmak istiyor? Sanayide mi? Tarım teknolojilerinde mi? Yapay zekada mı? Savunma sanayisinde mi? Yenilenebilir enerjide mi? Turizmde mi? Sağlık hizmetlerinde mi? Eğer bir ülke hangi alanda büyüyeceğine karar vermezse, geleceğin iş gücünü de planlayamaz.

Oysa bugün şimdiden görünen bazı alanlar var. Önümüzdeki yıllarda yazılım, veri analizi, yapay zeka, robotik, enerji teknolojileri, sağlık hizmetleri, yaşlı bakımı, lojistik, tarım teknolojileri ve çevre alanlarının çok daha önemli hale geleceği biliniyor.

Bugün ilkokula başlayan bir çocuk, muhtemelen yirmi yıl sonra bugün henüz adını bile tam koyamadığımız mesleklerde çalışacak. Belki yapay zeka sistemlerini denetleyecek. Belki tarımda robotları yönetecek. Belki yaşlanan toplumlar için bakım hizmetleri geliştirecek. Belki enerji teknolojileri üzerinde çalışacak. Ama bütün bunların gerçekleşebilmesi için bugünden bir plan yapılması gerekiyor.

Türkiye’de çoğu zaman sorun, günlük meselelerin uzun vadeli planların önüne geçmesidir. Bugün çözülmesi gereken ekonomik sıkıntılar, hayat pahalılığı, işsizlik ve geçim derdi elbette önemlidir. Ancak yalnızca bugünü düşünerek hareket eden toplumlar, geleceği kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır.

Çünkü gelecek beklemez. Bir akşam uyursunuz. Sabah kalkarsınız. Ve bir bakmışsınız ki yirmi yıl geçmiş. Dün çocuk olanlar bugün iş arıyor. Dün çalışanlar bugün emekli oluyor. Dün boş görünen alanlar bugün insan bekliyor. Ama o alanlarda çalışacak insan yetişmemiş. Ya da tam tersi, binlerce insan var ama çalışabilecekleri sektör yok. İşte planlama yapılmadığında toplumların karşısına çıkan en büyük sorun budur. Bugün Türkiye’de bazı alanlarda ciddi açık bulunurken, bazı alanlarda çok sayıda mezun olmasına rağmen iş bulunamıyor.

Bir tarafta sanayide ara eleman sıkıntısı yaşanıyor. Diğer tarafta diplomalı gençler işsiz kalıyor. Bir tarafta teknoloji alanında uzman eksikliği var. Diğer tarafta gençler kendi alanlarında çalışamıyor. Bu tablo, eğitim ile ekonomi arasındaki bağın yeterince kurulamadığını gösteriyor.

Bir ülke, gençlerine yalnızca diploma vermemeli. Onlara bir gelecek de vermeli. Bir meslek göstermeli. Bir hedef sunmalı. “Yirmi yıl sonra sana ihtiyaç olacak” duygusunu hissettirmeli.

İnsanlar, işe yaradıklarını hissettiklerinde umutlu olurlar. Toplumlar da ancak umutlu insanlar sayesinde ayakta kalır. Bugün birçok gelişmiş ülke, kendi nüfusunu korumaya çalışırken aynı zamanda dışarıdan göç alıyor. Çünkü kendi genç nüfusları azalmış durumda. Emekli olan insanların yerini dolduracak çalışan bulmakta zorlanıyorlar.

Ancak bu ülkeler de artık yeni sorunlarla karşılaşıyor. Göç arttıkça sosyal uyum zorlaşıyor. Konut sıkıntısı büyüyor. Toplum içinde yeni gerilimler oluşuyor. Yani onlar da kusursuz değil. Onlar da geleceği yeniden düşünmek zorunda.

Bu nedenle bugün Türkiye için en doğru yaklaşım, başka ülkeleri birebir taklit etmek değil; kendi gerçeklerine uygun, uzun vadeli bir model kurmaktır.

Bu modelin merkezinde ise şu anlayış olmalıdır: Bir çocuk yalnızca bir sayı değildir. Bir çocuk, yirmi yıl sonra bu ülkenin öğretmeni, mühendisi, doktoru, çiftçisi, yazılımcısı, girişimcisi, sanatçısı ve üreticisi olacaktır. Eğer o çocuk için bugünden doğru eğitim, doğru sektör ve doğru plan hazırlanmazsa, geleceğin sorunları da bugünden büyümeye başlar. Bu yüzden nüfus meselesi, yalnızca ailelerin meselesi değildir.

Bu mesele aynı zamanda ekonomi politikasıdır. Eğitim politikasıdır. Sanayi politikasıdır. Şehir planlamasıdır. İstihdam politikasıdır. Ve en önemlisi, geleceğe bakış meselesidir.

Bugün alınacak kararlar, yirmi yıl sonra nasıl bir ülkede yaşayacağımızı belirleyecek. Belki de artık asıl sorulması gereken soru şudur: “Kaç çocuk olacak?” değil, “O çocuklar nasıl bir ülkede yaşayacak?”

Çünkü bir toplumun gerçek gücü, yalnızca nüfusunun büyüklüğünde değil; o nüfusun geleceğe ne kadar hazır olduğundadır.