Zil çalmadan

Yeni eğitim yılının yaklaşması bazı evlerde heyecan, bazılarında ise derin bir kaygı yaratıyor. Vitrinlerde okul çantaları yerini alıyor, kırtasiye listeleri hazırlanıyor, servis kayıtları başlıyor.

Çocuklar sınıflarına, öğretmenlerine ve arkadaşlarına kavuşacakları günü beklerken anne babalar önlerine konulan hesabı nasıl ödeyeceklerini düşünüyor. Çünkü okul henüz açılmadan aile bütçesinin en ağır sınavlarından biri başlıyor.

Dışarıdan bakıldığında devlet okullarında eğitim ücretsiz görünüyor. Kayıt için öğrenim ücreti alınmaması, eğitimin aileye hiçbir maliyet getirmediği izlenimini doğuruyor. Oysa bir çocuğun okul kapısından içeri girmesi ile eğitim hayatına eksiksiz biçimde katılabilmesi aynı şey değildir.

***

Çanta, defter, kalem, boya, okul kıyafeti, ayakkabı, yardımcı kaynak, beslenme ve ulaşım giderleri bir araya geldiğinde dar gelirli ailelerin karşısına ciddi bir maliyet çıkıyor. Bunlara sınıf ihtiyaçları, etkinlik ödemeleri, geziler ve farklı adlarla talep edilen katkılar da eklenebiliyor. Tek başına küçük görünen her kalem, toplam hesap içinde ailenin taşıyamayacağı bir yüke dönüşüyor.

Bazı okullarda “bağış” adı altında istenen yüksek tutarlar ise ayrıca değerlendirilmelidir. Bağış, tanımı gereği gönüllü olmalıdır. Kayıt sürecinde açık ya da örtülü bir zorunluluk gibi sunuluyorsa artık dayanışmadan değil, ekonomik baskıdan söz etmek gerekir. Velinin çocuğunun okul hayatında olumsuzluk yaşamaması için kendisini ödeme yapmak zorunda hissetmesi, ücretsiz eğitim ilkesini kâğıt üzerinde bırakan bir sonuç doğurur.

***

Elbette özel okullardaki yüksek öğrenim ücretleri, servis, yemek, kitap ve kıyafet giderleri de aileler üzerinde ağır bir baskı yaratıyor. Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken temel bir fark bulunuyor: Özel okul ücretini karşılayamayan bir aile, bütün güçlüklere rağmen çocuğunu devlet okuluna gönderme seçeneğine sahiptir. Mevcut hayat düzeni değişebilir, çocuk alıştığı çevreden ayrılabilir; yine de önlerinde başvurabilecekleri başka bir eğitim yolu vardır.

Dar gelirli aile içinse geri çekilebilecek daha düşük maliyetli bir basamak bulunmuyor. Çocuğunu zaten devlet okuluna göndermektedir. Buradaki kırtasiye, kıyafet, servis ve beslenme giderlerini karşılayamadığında yönelebileceği daha ucuz bir okul seçeneği yoktur. Bir aile tercihini değiştirmek zorunda kalırken diğeri tamamen seçeneksiz bırakılmaktadır.

***

Asıl eşitsizlik de burada başlamaktadır.

Özel okul velisinin yaşadığı ekonomik güçlük çoğu zaman seçtiği eğitim biçimini sürdürebilme meselesidir. Dar gelirli bir velinin karşı karşıya kaldığı sorun ise çocuğunun en temel eğitim hakkından gereği gibi yararlanabilmesidir. Birinde imkânların daralması, diğerinde çocuğun okul hayatına eksik başlaması söz konusudur.

Servis ücretini ödeyemeyen aile, güvenli olup olmadığına bakmaksızın farklı ulaşım yolları arıyor. Okul kıyafetini alamayan veli, geçen yıldan kalan giysiyi çocuğuna yeniden giydirmeye çalışıyor. Kırtasiye listesini tamamlayamayan anne veya baba, bazı ihtiyaçları sonraki aya bırakıyor. Beslenme masrafını karşılayamayan çocuk ise arkadaşları yemek yerken çantasından çıkaracak bir şey bulamayabiliyor.

Bu eksiklikler yalnızca maddi değildir. Çocuklar ailelerinin ekonomik durumunu düşündüğümüzden çok daha erken fark eder. Arkadaşının yeni çantasını, ayakkabısını ya da eksiksiz boya takımını gördüğünde kendi yoksunluğuyla karşılaşır. Bazen ihtiyacını öğretmenine söylemekten çekinir, bazen ailesinden istemeye utanır. Anne ve babasının üzülmemesi için sessiz kalmayı seçen bir çocuk, daha küçük yaşta yetişkinlere ait bir yükü omuzlamaya başlar.

Böyle bir öğrenci derslere yalnızca eksik araçlarla katılmaz; utanma, dışlanma ve yetersizlik duygusuyla da mücadele eder. Eğitimdeki ekonomik fark zamanla psikolojik bir mesafeye dönüşür. Aynı sınıfta, aynı öğretmeni dinleyen ve aynı sınava giren çocukların başlangıç şartları birbirinden uzaklaşır.

***

Sonra bütün öğrencilerden aynı başarı beklenir.

Oysa yarışın adil olabilmesi için yalnızca bitiş çizgisinin aynı yerde bulunması yetmez. Başlangıç noktalarının da birbirine yakın olması gerekir. Biri özel ders, teknolojik araçlar ve zengin kaynaklarla desteklenirken diğeri temel kırtasiye malzemesine ulaşamıyorsa elde edilen sonuçları yalnızca çalışkanlık üzerinden açıklayamayız. Başarı kişisel çabanın yanında sunulan imkânlarla da şekillenir.

Kamusal eğitim, maddi gücü sınırlı aileler için ucuz bir alternatif değildir. Çocuklarının geleceğe ulaşabildiği temel ve çoğu zaman tek kapıdır. Bu nedenle devlet okulunun görevi yalnızca çocuğu sınıfa kabul etmekle tamamlanamaz. Öğrencinin derslere katılabilmesi, yeterli beslenebilmesi ve ihtiyaç duyduğu temel araçlara erişebilmesi de eğitim hakkının parçası olarak görülmelidir.

Yardım kampanyaları ve bireysel dayanışma elbette değerlidir. Bir çocuğun çantasını doldurmak, kıyafetini karşılamak ya da beslenmesine katkıda bulunmak küçümsenemez. Ancak milyonlarca öğrenciyi ilgilendiren yapısal bir problem yalnızca hayırseverlerin vicdanına bırakılamaz. Eğitim hakkı, yardımseverliğin değil sosyal devlet anlayışının güvencesi altında olmalıdır.

***

İhtiyaç sahibi öğrencilerin aileleri incitilmeden belirlenmeli; temel kırtasiye, kıyafet, ulaşım ve beslenme destekleri düzenli biçimde sağlanmalıdır. Velileri belirli markalara veya satıcılara yönlendiren uygulamalar önlenmeli, talep edilen katkıların gönüllülük sınırında kalıp kalmadığı denetlenmelidir. Okulların gerçek ihtiyaçları da velilerin ekonomik gücüne terk edilmeden kamusal kaynaklarla karşılanmalıdır.

Çünkü bir çocuğun eğitim hakkı, ailesinin cüzdanındaki paraya bağlı hâle geliyorsa orada yalnızca ekonomik bir problem yoktur; toplumsal adalet sorunu vardır.

Okullar açıldığında bütün öğrenciler aynı zilin sesini duyacak. Fakat bazıları o sınıfa eksiksiz bir çantayla, bazıları tamamlanamayan ihtiyaçların sessiz mahcubiyetiyle girecek. Görünüşte hepsinin önünde aynı okul kapısı bulunacak; gerçekte ise o kapıdan geçmenin bedeli her aile için aynı olmayacak.

Eğitimde fırsat eşitliği, çocuklara yalnızca aynı sırayı göstermek değildir. O sıraya kaygı duymadan oturabilmeleri için gerekli şartları da sağlamaktır. Bir çocuk daha ilk zil çalmadan geride kalıyorsa, okulun ona sonradan eşit bir gelecek sunması giderek zorlaşır.

Bu yüzden sormamız gereken soru açıktır:

Özel okulun ücretini karşılayamayan aile devlet okuluna dönebilir. Peki, sözde parasız devlet okulunun giderlerini karşılayamayan dar gelirli aile nereye gidecektir?